In 1977 debuteerde Hedda Martens in ons tijdschrift, en in totaal schreef ze tien bijdragen voor ons. Dit jaar publiceren we nieuw werk van haar, vijf ‘Humeuren’, en bij gelegenheid daarvan hernemen we haar vroegere verhalen. Dit is ‘Bijzaak’, uit het eerste nummer van 1984.

*

Kijk: op deze bladzijden staat een glazen stuiter afgebeeld, in verschillende posities en omstandigheden. – Valt uit de foto’s op te maken dat het hier om een heel bijzonder voorwerp gaat? Ik hoop het. Want alleen als deze zwart-wit opnames min of meer duidelijk kunnen maken hoe wonderlijk de aantrekkingskracht van die stuiter is – al blijft het louter bij een indruk, een vermoeden, een licht verlangen misschien zelfs wel naar zo iets fascinerends – alleen dan is dit werkelijk een fotoreeks van de Stuiter met het Zilveren Lammetje. ‘Vanwaar al die hoofdletters,’ zou iemand zich af kunnen vragen. Die zijn er om te benadrukken dat het hier enkel en alleen gaat om de stuiter zelf; los van de herinneringen en gebeurtenissen die hem daarnaast, voor mij, ook een persoonlijke waarde hebben gegeven. Zulke toeneigingen zijn bijzaak, ze leiden de aandacht alleen maar af van de ronde, heldere zelfstandigheid die de Stuiter met het Zilveren Lammetje juist zo betoverend maakt. Hij is zichzelf ruimschoots voldoende; daar is niets anders bij nodig. – Natuurlijk, ook de lichtval speelt een heel belangrijke rol; maar dat geldt toch voor alles wat we met de ogen waarnemen, of het nu mooi is of niet? Hoewel ik er eerlijkheidshalve misschien bij moet vertellen – want wie niet op het eerste gezicht al bekoord raakt zou, bij nader toezien, een zekere argwaan kunnen krijgen – dat het lammetje niet werkelijk van zilver is: het is wit, van zichzelf. Een beetje vuilachtig wit. Het hoeft daarom nog niet van plastic te zijn of van een ander soort kunststof, want daar is het veel te oud voor – mijn overgrootvader heeft nog gezien hoe mijn grootvader de stuiter glimmend wreef tegen zijn grijsgewyberde slipover – maar veel meer dan gips kan het toch ook niet geweest zijn. Poreus, bobbelig gips, een beetje slordig gedaan eigenlijk, met de gietnaad nog duidelijk zichtbaar.
De zilveren schijn is gevolg van, alweer, de lichtweerkaatsing, op de belletjes lucht die het lam in zijn vacht hield toen het kokende glas om hem heen werd gegoten. Maar het resultaat is wonderbaarlijk, dat zal toch niemand willen ontkennen?

Wat ik me nu afvraag, maar wat uiteraard niet meer te verifiëren valt, is het volgende: stel dat iemand de foto’s niet gezien had; hij had alleen de beschrijving gelezen. Zou hij dan toch kunnen begrijpen waarom de Stuiter met het Zilveren Lammetje zo fascinerend is? – Dit lijkt natuurlijk een onmogelijke vraag, al was het alleen maar omdat de tekst tot dusver alle aandacht op de plaatjes richtte. ‘En als je ook zonder foto’s een beeld had willen oproepen, een fascinérend beeld zelfs, dan zou zo’n beschrijving toch op zijn minst een beetje litterair moeten zijn – in elk geval niet zo feitelijk en technisch als hierboven gebeurd is.’ Over het algemeen genomen zal dat zeker waar zijn; maar er bestaat een heel speciale categorie van onderwerpen die zo’n litteraire noodzaak nauwelijks kennen, en het is niet onwaarschijnlijk dat ook de Stuiter daartoe behoort. Het gaat in dat soort gevallen om heel simpele zintuiglijke gegevens waar iemand óf wel, óf niet gevoelig voor is; zoals je of wel, of niet gesteld bent op de smaak van drop, de pluizigheid van mohairwol, de aanblik van rood gekleurde dingen of de sensatie van zwemmen in zee. Voor wie er van houdt is één woord genoeg; en voor wie er niet van houdt eveneens. Zo zal bijvoorbeeld haast niemand bij een zin als ‘Het rook er naar uien’ over de noodzaak van een litteraire vorm gaan praten: het reukgegeven is volledig opgeroepen en er valt niets aan toe te voegen.

Het ziet er naar uit, dat datzelfde geldt voor: ‘Een helder glazen stuiter’. – Er zijn mensen die bijna dagelijks getroffen raken door iets blinkends of doorzichtigs dat ze op hun pad tegenkomen; ze bukken zich bij een stukje glas dat glinstert tussen de straatstenen, in hun jaszak is dikwijls een door kinderen vergeten ‘bakkel’ of ‘katoogje’ te vinden, en hoeveel herfsten ze ook tellen, steeds weer staan ze versteld van een breed uitgeweven spinneweb met dauwdruppels – ‘s ochtends vroeg, in het licht van het najaar. Zulke mensen zullen aan de meest feitelijke aanduiding al genoeg hebben om de Stuiter met het Zilveren Lammetje volledig te begrijpen; je hoeft alleen maar te zeggen: ‘Een glazen stuiter; in de zon, of bij lamplicht’ en zij zien alles meteen voor zich. – Maar ook het tegendeel is waar wanneer het om zulke geneigdheid gaat; iemand die werkelijk een diepe afkeer heeft van de smaak van drop of de sensatie van zwemmen zal slechts met moeite beleefd kunnen blijven wanneer een ander breed gaat uitweiden over een grote puntzak met zoute griotten, of over de natuurlijkheid van de watervlugge vlinderslag – ongeacht de welsprekendheid waarmee zo’n onderwerp gebracht wordt. Aan dit soort haast instinctieve oordelen van de zintuigen of de persoonlijkheid valt blijkbaar niet te tornen: ze zijn onlosmakelijk eigen en je kunt alleen maar hopen dat je woorden in goede aarde vallen.
Maar als dat werkelijk zo is, dan zou iemand die bijvoorbeeld een verhaal schrijft waarmee hij een breed publiek wil bereiken dit type onderwerpen maar beter ongemoeid kunnen laten. Doet hij dat niet, dan loopt hij immers het gevaar dat zijn bedoelingen een volstrekt averechtse uitwerking hebben? – Een dergelijk probleem heeft mij destijds lang beziggehouden in verband met de beroemde madeleine van Marcel Proust. Ook mensen die helemaal nooit iets van Proust gelezen hebben of die, zoals ik, om onnozele redenen aan de verkeerde kant begonnen zijn, kunnen een heel erudiet gezicht zetten wanneer de madeleine ter sprake komt: ‘O ja, Proust… op zoek naar de verloren tijd… prachtig hè, zoals hij door dat koekje, zo’n simpel oorsprongsgegeven, een wereld aan sfeer en herinneringen weet op te roepen…’ – Ik heb inderdaad lange tijd gedacht dat het om een koekje ging zoals je wel aantreft in roomboterallerhande: een dun, bros koekje dat leek op een platte ribbeltjesschelp. Die had ik zelf ook dikwijls in de thee gedoopt, want roomboterallerhande behoorde vroeger thuis tot de zondagse tractaties; en al was ‘soppen’ streng verboden omdat het niet hoorde, toch was het heimelijke resultaat erg lekker, dat weet ik nog goed. Ik kon later dan ook, van horen zeggen alleen al, aardig meepraten over de madeleine; maar toen ik ten slotte de nieuw uitgekomen Nederlandse vertaling van ‘Combray’ ging lezen begreep ik dat het allerminst om zo’n soort roomboterkoekje ging. Het ging om een zeker dik, kruimelig gebakje dat mij verder totaal onbekend was; uiterlijk leek het waarschijnlijk op iets wat kinderen aan het strand met behulp van zandvormpjes maakten. Nog steeds kon ik me echter wel voorstellen dat het een heel bijzondere, smakelijke en intieme beleving moest zijn, zo’n lepeltje in thee geweekt kruimelgebak.


Marcel Proust, de halve wereld en ik, wij waren allen op een verwante manier met dit soort gewaarwording bekend; want een zandgebakje of een boterkoekje, dat ontliep elkaar zintuiglijk toch niet zo heel veel. – Maar ten slotte kwam, weer jaren na deze letterkundige correctie, de tastbare werkelijkheid aan bod; en toen moest ik toch definitief van alle zintuiglijke saamhorigheid afzien. Die werkelijkheid diende zich aan in de vorm van een reusachtige plastic zak met drieentwintig madeleines, aangetroffen en – na een hele serie tegenstrijdige overwegingen – uiteindelijk ook aangeschaft in een Belgische pâtisserie-confiserie. Madeleines waren, zo moest ik begrijpen, van cake gemaakt, en niet van kruimelkoek: madeleines waren sponsachtige, bruine cakejes die je als vochtig schuimplastic plat kon drukken tussen je handpalmen. En toen ik bij de eerste de beste uitspanning in het Frans een glas thee bestelde, de madeleine daar in doopte en ten slotte de kleffe materie die dat opleverde met de tong tegen mijn verhemelte uitperste – toen wist ik me voorgoed beroofd van elke smaakverwantschap die mijn eigen kinderjaren met die van de kleine Marcel zou kunnen verbinden. Dit was vies, het was uitgesproken vies, wee en plakkerig; en al wilde ik nog zo graag alles weer goedmaken, ik kon tegen dit simpele oordeel dat tussen mijn tong en verhemelte ontstaan was niets beginnen. – Peinzend en wat treurig heb ik daar nog lang gezeten, de grote zak met tweeëntwintig madeleines weerloos half open op de rieten stoel naast me.
Misschien is zoiets wel meer mensen overkomen; zij zullen begrijpen dat het een ontheemd gevoel geeft. Maar het probleem waar het om ging was, of nu de beroemde Combraypassage zozeer in zijn zintuiglijke fundamenten werd aangetast dat er voor mij weinig moois meer aan viel te ontdekken. En daar zal waarschijnlijk toch niemand erg lang over na hoeven denken; een dergelijke ‘classic’ als het madeleine-gegeven kan immers onmogelijk afhankelijk zijn van de vraag of een willekeurige lezer zo’n natgemaakt stukje cake wel lekker vindt? ‘Je moet wel afschuwelijk narcistisch zijn als dát je reactie is op het verlies van een zo primitieve vereenzelvigingsmogelijkheid.’ Gelukkig kan ik dat beamen; bij herlezing bleek de madeleine-passage nog steeds heel mooi, al was het vroegere meeproeven nu vervangen door een soort wellevende neutraliteit. Je zou kunnen zeggen dat de ‘inhoud’ van de smaak weliswaar verloren was gegaan, maar dat de vorm, of de bedoeling, daar blijkbaar niet echt onder te lijden had.

Toch heeft me dat wel verbaasd. Doet het er dan zo weinig toe wat men aan oorsprongsgegevens krijgt voorgeschoteld, zelfs als ze je zo persoonlijk raken? Is dat dan alleen maar bijzaak en had de kleine Marcel bijvoorbeeld even goed een chocolaatje in zijn thee kunnen dopen of, stel, een stukje schuimplastic – stopverf misschien zelfs? Nee, zover gaat het niet helemaal; klaarblijkelijk moet het gegeven toch te rangschikken zijn onder wat wij als ‘eetbaar’ kwalificeren – althans in dit geval. Want al vertelt mijn eigen verleden me over de wonderlijke bekoring van bijvoorbeeld het eten van rolletjes teer (‘zwarte kauwgummie’ heette dat, volgens het zomerkamp-vriendinnetje van wie ik het leerde), het proeven van vochtige aarde uit een bloempot met witte cyclamen en, inderdaad, het zorgvuldig bebijten en doorslikken van een stukje beige stopverf, net vers langs een vensterruit aangedrukt – toch leveren dergelijke gewaarwordingen niet de smaak op die met een schemerige middag in Combray te rijmen is. De madeleine doet dat wèl – ook, blijkbaar, voor een lezer die zich niet langer wil indenken hoe zoiets proeft.


Hieruit volgt dat sommige mensen in staat zijn je privébelevingen ongevraagd weg te schrijven; het zintuiglijke eiland van eigenheid en afweer is bijzaak geworden, ondergeschikt aan de bedoelingen van de litterator. Maar is dat dan niet verbazend, of zelfs verontrustend? Wij hebben niet voor niets zulke primaire gewaarwordingen meegekregen; ze staan heel dicht bij het instinct, dat ons bij: ‘Vies!’ hetzelfde vertelt als bij ‘Heet! Scherp!’ enzovoorts, namelijk: ‘Pas op, kijk uit, ga weg!’ In het dagelijks leven doet men er goed aan, dergelijke signalen niet te veronachtzamen. En stel nu eens dat het zelfs mogelijk was om, met litteraire middelen, zulke vitale gewaarwordingen in hun tégendeel te doen verkeren – moeten we daar dan niet erg voor oppassen? – Immers, zoals ik al vertelde: de plastic zak die ik me bij Antwerpen aanschafte bevatte drieëntwintig madeleines. Meer dan een halve daarvan kon ik toen niet door de keel krijgen – maar dat is nu al weer enige tijd geleden. Nadat ik, thuisgekomen, de bewuste passage in de Proust-vertaling had herlezen en vervolgens een prachtige Pléiade-uitgave leende om die ernaast te leggen – dat moet ongeveer twee weken later geweest zijn – waren er nog maar zeventien madeleines over. Het heeft even geduurd, dat is waar, maar werkelijk: ik ben er van gaan houden, van zo’n stukje moscovisch gebak, gedoopt in lindenthee.
‘Nu, dat is toch zo erg niet,’ is misschien een reactie, ‘waarom zou dat verontrustend zijn, laat staan gevaarlijk. Het is toch juist wel aardig dat de litteratuur je smaak zo heeft kunnen verrijken?’ Ja, in dit speciale geval is dat zeker waar. Maar in algemener zin zou ik toch liever op mijn hoede zijn gebleven; het gaat er immers om dat het principe onrustbarend is. – Gesteld namelijk dat ik werkelijk heel goed kon schrijven, en dat ik daarnaast over een licht demonische inslag beschikte. In dat geval had ik deze gelegenheid te baat kunnen nemen om een prachtige vertelling te construeren over de zwarte kauwgummie, over de smaak van vochtige, donkere aarde zoals die niet alleen in een bloempot, maar overal in tuinen en plantsoenen te genieten valt; of over de sensatie van het platdrukken, tussen tong en voortanden, van een balletje verse stopverf. Misschien waren dan meer mensen gaan voelen hoe diep en geheimzinnig de vriendschap is die ontstaat wanneer je zoiets samen doet, of hoe vervoerend de droomwereld wanneer je alleen bent: in een herfstbos bijvoorbeeld, waar je voorzichtig een moskussen lostrekt om de geur te ruiken daaronder, met de smaak van gewelven en China. – Nee, laat het maar blijven bij de knikker, met het lammetje. Een foto kan ieder voor zich zelfstandig afwijzen of goedkeuren, en de bijgevoegde beschrijving verwees alleen maar naar de Stuiter, niet als oorsprong van wat dan ook, maar als doel op zichzelf: het staat iedereen vrij er om te geven of niet.

En het is goed zo, er zijn genoeg andere dingen waar je het over kunt hebben; wij moeten elkaars basis-belevingen maar gewoon met rust laten. Toch zal iemand misschien zorgeloos opmerken: ‘Ach, maar het kan toch helemaal geen kwaad om van die stuiter te gaan houden; ik zou het heus niet erg vinden om daar met litteraire middelen toe gebracht te worden.’ Maar ik zei toch, het gaat hier werkelijk om het principe – het verontrustende feit, dat zoiets mogelijk is. Ik zou er zelfs een morele, een zedelijke regel uit willen afleiden: de aanbeveling om alles wat zintuiglijk zo eigen is, letterkundig ongemoeid te laten.

En het is maar goed dat dat nu zo is afgesproken. Want blijkbaar is het weinig bekend dat ook geboeidheid door doorzichtige dingen lang niet zo onschuldig is als het op het eerste gezicht wil lijken. Het kan namelijk leiden tot een verschijnsel dat niet voor niets de enerverende naam ‘hypnotische hypermnesie’ draagt; wat inhoudt, dat sommige mensen die lang naar een glazen of glimmend voorwerp kijken, opeens allerhande herinneringen krijgen waar ze sinds jaar en dag geen weet meer van hadden. Zoiets kan weliswaar heel belangwekkend zijn, want wie is niet nieuwsgierig naar wat er allemaal in zijn hoofd verborgen zit; maar het kan ook tot zeer griezelige dingen aanleiding geven: zoals herinneringen waar je absoluut niets meer mee te maken wilt hebben, of pseudo-herinneringen die, op hun beurt, absoluut niets met jou te maken hebben – en dan hoeft het niet lang meer te duren of er dienen zich zaken aan als waarzeggerij, helderziendheid, telepathie… spoken en geesten zonder weerga. Nee, dat zijn toch werkelijk geen verschijnselen waar de Stuiter met het Zilveren Lammetje de aanstichter van mag zijn; mijn grootvader, die een doortastend en realistisch man was, zou zoveel spijt krijgen als haren op zijn hoofd – zijn dikke krulhaar was als een muts van grijze astrakan, met nog een extra reepje onder zijn fors gebogen neus – spijt van zijn laatste wilsbeschikking, waarin hij de stuiter onbetwistbaar aan mij vermaakte. Maar hoe had hij ook anders gekund: al vanaf de kleuterschool ging geen paas-, herfst- of kerstvacantie voorbij zonder dat ik wel een paar dagen bij hem logeerde in het donkere huis vol boeken, gedraaide trappen en hoge spiegels. – Grootvader had nooit ergens anders gewoond; hij was hier opgegroeid, evenals zijn vader, mijn vader en drie generaties broers en zusters, van wie ik haast niemand gekend heb. Ten slotte bleef hij alleen over in het oude geblindeerde pand, waar strikte afspraken golden voor de Duitse huishoudster die al ‘sinds alters de familie kende’.
De tijd die ik daar doorbracht stond voor het grootste deel onder de leiding van deze Vrouw Nutzi. Te beginnen bij de dikke griesmeelpap met bruine suiker die zij me in de ochtendkeuken voorzette volgde ik haar bezigheden door heel de woning tot laat in de middag; en terwijl wij, elke dag opnieuw, de trappen boenden, de gebarsten wastafels schuurden, de kussens klopten en de ramen met krantenpapier blinkend wreven zat Grootvader in zijn studeerkamer, waar Vrouw Nutzi maar eens in de veertien dagen mocht huishouden. In de trapportalen kwamen wij hem zelden tegen, hoezeer ik daar ook op hoopte; maar wanneer het vier uur was zou het bijna half vijf zijn, en op dat tijdstip konden wij onze opwachting maken. – Vrouw Nutzi had dan al een presenteerblaadje verzorgd waarop een jubileumbeker met chocolademelk, een glas witte port en een helder gevuld borrelglaasje rondom een schaal zoute koekjes stonden gerangschikt, en samen liepen wij daarmee de gangen door, gelig bijgelicht door een rij schelpvormige muurlampjes. Ten slotte gaf zij het presenteerblad aan mij over en klopte twee maal op de verboden deur. Grootvader zat achter zijn brede bureau; hij legde zijn handen op de leuningen van zijn stoel, verhief zich even, knikte, en ging weer zitten. Soms was hij nog met iets bezig dat moest worden afgemaakt; Vrouw Nutzi nam dan steels de gelegenheid te baat om her en der wat op te ruimen en weg te vegen. Maar hadden zij en ik eenmaal plaatsgenomen in twee massieve fauteuils waar je het oude leer aan de binnenkant in lapjes van af kon trekken, dan zou alles beginnen.
De gordijnen waren dichtgeschoven, de lampen opgestoken, en Grootvader trok de bovenste la van zijn bureau open; daaruit kwam een in bruin papier gewikkeld flesje tevoorschijn dat hij met zijn duim ontkurkte. Ik moest voorlezen wat er op stond – ‘Agnus. tora Elixir’, wist ik uit het hoofd – en er even aan ruiken; dan kreeg hij het weer terug, hield het schuin boven zijn borrelglas en liet er een paar druppels uit vallen. Dieprode druppels waren het, die in het heldere glaasje wolken en slierten draaiden zoals de aders in het marmer van het voorportaal of zoals de rook, kringelend uit de scherpe sigaret die hij nu opstak – nooit zonder Vrouw Nutzi het blauwe blikje eerst hoffelijk voor te houden, een aanbod dat zij steeds afsloeg. – Daarna gebeurde er een tijdje niets waar zij me bij nodig hadden; Grootvader en Vrouw Nutzi praatten over regelingen voor de huishouding en ik bekeek het plaatjesboek dat altijd in deze feuteuil hoorde, plat tussen de zitting en de rechter armleuning geschoven. Maar na ongeveer een half uur waren de glazen en de beker leeg – de zoute koekjes bleven meestal onaangeroerd -; en wanneer Grootvader het uiteinde van zijn tweede sigaret onder de koperen dover geplet had richtte hij nadrukkelijk het woord tot mij om te vragen wat ik alzo die dag gedaan had.
Daar had ik op gewacht. Ik stopte het boek ordelijk terug in de leunstoel en somde een aantal schoonmaakwerkzaamheden of boodschappen op, maar ten slotte kwam dan toch het moment waarop hij zei: ‘Dat is heel mooi van jou. Goed, als beloning zullen we nu…’ Hij schoof zijn bureaustoel achteruit, strekte zijn knieën en liep traag door de studeerkamer. Krakend gingen de deuren open van een beglaasde boekenkast; ik had mijn schoenen al uitgetrokken, zeulde een tabouretje naderbij en ging hoog op de pluchen zitting staan. Dan legde Grootvader zijn hand op mijn schouder en samen keken we naar datgene wat op de bovenste plank, voor een rij gelijkvormige boeken over ‘Brehms Thierleben’, doorschijnend stond te glanzen: de Stuiter met het Zilveren Lammetje. – Wij zwegen en keken, bijna even groot nu; roerloos voelde ik zijn zware hand op mijn schouder. Grootvader hoestte; ik wachtte. Hij hoestte nog een keer, dat wist ik, en daarop begon hij langzaam te vertellen: nu kwam het volgende van de vele, geheime avonturen, die het lam Frederik meemaakte in de kuddes van Gaza, met de herder, en de vijf wolfshonden.
Soms ook zochten wij eerst een kleurplaat op in één van de boeken Brehms; dat was dan het thier waar het avontuur zich op richtte. Maar tijdens het vertellen stond het boek weer in de kast, want het enige waar wij, volgens afspraak, naar keken was de Stuiter met het Zilveren Lammetje. – Vrouw Nutzi was intussen naar de keuken gegaan om het avondeten te verzorgen; ze had het presenteerblaadje meegenomen en ook, uit voorzorg, mijn schoenen. Straks zou ik door de hoge gangen naar haar toe lopen, dan was dit voorbij; en weer hoor ik het geluid waarmee, stroef krakend in hun houten sponningen, de glazen deuren van de boekenkast onherroepelijk dicht gingen. Grootvader had me al van het tabouretje afgeholpen, zwaar sleepte ik het naar de verste hoek van het vertrek terwijl hij weer achter zijn bureau ging zitten. Nu zou ik de studeerkamer verlaten. Op kousevoeten liep ik naar de brede deur, deed die open en stak beide handen achtereenvolgens omhoog: dag en dag, dag Grootvader. ‘Eet smakelijk, kleine, en slaap gezond,’ zei hij vriendelijk.
Door het sleutelgat kon ik nog licht zien; het licht van zijn bureaulamp. In de keuken had Vrouw Nutzi al voor me gedekt, alles wat ik at sneed zij eerst tussen twee messen aan stukjes.

Dit was dan toch, bij benadering, de geschiedenis van de Stuiter met het Zilveren Lammetje. De avonturen die Grootvader kende waren veel levender en mooier, maar die zijn nu voor altijd geheim. Waarom moest deze geschiedenis dan eigenlijk wèl verteld worden – te meer daar ik er, blijkt nu, alleen maar treurig van word? De herinnering werkte veel krachtiger dan te voorzien was, de beelden kwamen ongevraagd te voorschijn terwijl ik lang, te lang misschien, naar de Stuiter staarde en hem draaide onder het lamplicht. Zo gaat dat, ik had het voorspeld; alleen werd ik er nu zelf het slachtoffer van. – Bovendien kan deze geschiedenis ook nog aanleiding geven tot bijvoorbeeld de volgende vraag: – ‘Kijk, alles goed en wel, je vertelt zo’n verhaal; en de glazen stuiter speelt daarin een voorname rol. Maar hoe staat het nu met onze afspraak, over die morele regel die stelt dat je elkaar op een bepaald niveau niet mag beïnvloeden? Heb je nu niet toch geprobeerd om ook anderen tot een dergelijk soort privé-gewaarwording van doorzichtige of glimmende dingen over te halen?’ – Toch is dat werkelijk niet de bedoeling geweest, ik heb er niet eens aan gedacht; ik dacht enkel en alleen aan Grootvader. Maar dat pleit me niet vrij, in tegendeel; want juist hij heeft me laten zien dat je altijd consequent moet blijven. Dus als er bij het verhaal over de Stuiter, hoe onopzettelijk ook, toch van zo’n ‘basis’-beïnvloeding sprake is, dan moet die hele passage misschien zonder meer geschrapt worden.
Maar wacht- want wat een vreemde ontdekking is dit: bij herlezing blijkt dat de hele verontrustende gewaarwording van de Stuiter met het Zilveren Lammetje eigenlijk ternauwernood aan de orde is gekomen. Geen woord over zijn betovering, aantrekkingskracht, verbondenheid… niets, kortom, dat de Stuiter zelf met al zijn fascinerende eigenschappen aan het licht brengt. Maar dat kan toch niet zo maar. Die prachtige stuiter waar, voor mijn gevoel, alles om draait, kan toch niet zo maar bijzaak zijn? – Ik vrees echter dat dat de slotsom is die zich nu onvermijdelijk aandient. Natuurlijk zijn ook hier bepaalde grenzen te stellen: het voorwerp moet bijvoorbeeld wel onder de categorie ‘kleine dierfiguurtjes’ vallen, anders gaat het verhaal te ver ontsporen. Maar dan had het nog steeds even goed een stukje houtsnijwerk kunnen zijn, of een beestje van klei, van stopverf misschien wel – dat had hier zeker gekund. Of wie weet was een afbeelding al ruimschoots voldoende: een schilderijtje, een gravure… of zelfs een foto? Zou een foto of, voor de zekerheid, een hele rééks foto’s, genoeg geweest zijn?
Ik hoop het, want misschien krijgt de Stuiter met het Zilveren Lammetje dan toch nog de genegenheid die hem toekomt; zelfstandig en alleen als hij is, onberoerd door welke beïnvloeding of principiële regel dan ook. Want aan alles wat ik hier ter ere van hem probeerde te vertellen is hij schadeloos ontglipt: ‘Het had evengoed iets anders kunnen zijn.’ Wonderlijk is het wel, en niet helemaal eerlijk ook: dat het voorwerp waar een vertelling soms haar hele bestaan aan te danken heeft, op zichzelf eigenlijk nauwelijks gewaardeerd hoeft te worden. Of het nu mooi oogt of lelijk, klef smaakt of kruimig, van gips of van glas is, van deeg of van duinzand: net als de Stuiter met het Zilveren Lammetje is zo’n ‘oorsprongsgegeven’ niet anders dan bijzaak – betoverende, belangeloze bijzaak.

In 1977 debuteerde Hedda Martens in ons tijdschrift, en in totaal schreef ze tien bijdragen voor ons. Dit jaar publiceren we nieuw werk van haar, vijf ‘Humeuren’, en bij gelegenheid daarvan hernemen we haar vroegere verhalen. Dit is ‘Verantwoording’, dat het eerste nummer van 1982 opende.

*

Er schijnen mensen te zijn die zo zelden door hun verleden worden aangesproken dat ze er elke voorbije dag, week of maand vrijwel ongemerkt in achter kunnen laten; indrukken of gebeurtenissen die nog wat nawerking hebben worden ten slotte geruisloos door de herinnering afgerond, en mochten zij zichzelf ooit iets te vergeven hebben, dan zal dat weldra vergeten zijn. Hun gedrag is gericht op wat komt, niet op wat geweest is, hun handelingen zijn adequaat en ter zake, en de zeldzame waarneming die hen toch nog aan vroeger doet denken laat hoogstens een spoor na van weemoed: weemoed, geen wroeging, want alleen wie al te vaak omkijkt krijgt de schuld van wat achter moest blijven – en alleen dan vraagt elke herinnering om herstel, verantwoording, genoegdoening.
Maar een verleden dat dergelijke aanspraken maakt kent, zo houd ik mijzelf voor, zijn plaats noch zijn functie. Welk doel immers denkt het te dienen door uitgerekend mij, bij toeval op doortocht in deze provinciestad, al op de eerste straathoek te confronteren met de hulpeloze aanblik van een hoge, blauwgeverfde kinderstoel, precies die van vroeger, scheef geposteerd bij een overvolle vuilnisbak; welk beroep laat het doen door een doodgewoon rijtjeshuis zoals ooit werd bewoond door een oude onderwijzeres met omzwachtelde enkels, haar knotje vol spelden; en welke eis kent het toe aan zes roestige, in hun sierlijke lofwerk nog pijnlijk herkenbare straatlantarens, rommelig afgevoerd op een oranje vrachtwagen? Het is heel goed, houd ik me nadrukkelijk voor, dat dit plaveisel, indertijd vergeven van knikkerkuiltjes en tollegaatjes, nu eindelijk vernieuwd wordt: de omgeving die mij ooit zo vertrouwd was komt nu anderen toe, en wat daarbij verloren gaat is niet, benadruk ik stellig, te mijner verantwoording; wat zich hier voordoet is niet te wijten aan het feit dat ik verhuisde, volwassen werd of in een grotere plaats ging wonen, maar ligt simpelweg in de aard van de dingen zelf, die hun eigen geschiedenis hebben, hun eigen vooruitgang, en hun eigen aansprakelijkheid. – Indrukken en gewaarwordingen moeten zich bij een dergelijke gang van zaken simpelweg aanpassen, ze moeten zijn als een draaiorgelboek dat door je heen trekt en zich dan blad na blad achter je dicht vouwt, elke dag een nieuw lied, elke week een nieuw boek; en nooit, nooit hoef je iets over te doen.

Herinneringen zijn niet alleen vergeefs en overbodig, maar ook misleidend en hinderlijk: de weg langs de gracht die me vroeger naar school voerde, mijn hand tot gloeiens toe glijdend en botsend over de brede hekken die de straat van het water scheidden, geeft immers geen enkel houvast bij de eindeloze bustocht die ik tegenwoordig, in een geheel andere stad, langs hoogbouw en door buitenwijken ondernemen moet om de torenflat te bereiken waar mijn werk zich afspeelt; en evenmin leverde één enkele vermanend uitgereikte kroontjespen per week, of het zo verlangde maar zeldzame verlof met rode inkt te mogen schrijven vanwege ‘fraai en proper handschrift’ ook maar het minste voorteken van het breidelloze aantal balpennen, potloden en viltstiften in tal van maten en kleuren dat me bij mijn huidige werkzaamheden omringt. Waartoe zich wat dan ook te herinneren als elke herinnering verwart, pijn doet en nergens meer antwoord vindt? – Het leegstaande, vervallen schoolgebouw waar ik ooit aldoor te laat kwam vervult, behalve voor graffiti, geen enkele functie meer; de oude gracht met zijn brokkelige trapjes tot vlak boven het water waar destijds brede roeiboten aanmeerden is een modern, strak kanaal geworden tussen lichtroze straten, een prille rij boompjes langszij; en nergens kom je nog iemand tegen die je kent.
– Maar ook in de stad waar ik nu sta ingeschreven zijn straten, grachten en een huis waar mijn herinnering sinds kort een verbod op legt; veel strenger zelfs en veel dreigender, omdat alles hier nog onveranderd aanwezig is, alleen ik zelf niet meer. Misschien zou het nog doenlijk geweest zijn als ook in die buurt opeens niets bij het oude was gebleven, de gebouwen met roze steen gerenoveerd waren en de mensen en bomen van generatie verwisseld; maar statiger nog dan in mijn vroegste jeugd rijen de grachtenhuizen zich aaneen, en fotogenieker dan mijn geboorteplaats ooit was poseert dit stadsgedeelte met zijn ophaalbruggen, oude iepen en klokgevels voor steeds kunstzinniger ansichtkaarten. Nee, dit zijn herinneringen van een andere, dwingender orde; want als de reden waarom ik geen van die ansichtkaarten meer zal kopen en trots op het prikbord in het trappenhuis zal hangen, geen trein van iepenrupsen meer vóór van de straat zal redden om ze zorgvuldig op een boomstam terug te plakken, geen zes liter appelsap en twee dozen vulkoeken tegelijk meer zal kopen, nooit meer – als de reden voor dat alles niet terug is te voeren op de geschiedenis van de stad, de vooruitgang, of de loop der dingen in het algemeen, dat gaat het hier misschien toch om een verleden dat alleen mij aanspreekt, en dus ook alleen mij om verantwoording kan vragen.

 

Hinderlijk trouwens hoe mijn geheugen me de laatste tijd steeds meer in de steek laat op gebieden waar ik nooit eerder veel moeite mee had: voorheen was er weliswaar ook wel eens sprake van overvolle slagerswinkels waar ik, eindelijk aan de beurt, opgeschrikt naar de glimmende muurtegels tuurde om vervolgens bij de vinnige slagersvrouw drie kadetjes en een reep chocola te bestellen, maar dat soort verwarring bleek met behulp van zakboekjes en het bezoeken van uitsluitend zelfbedieningszaken nog redelijk te verhelpen. Nu, sinds ik een paar maanden geleden verhuisd ben, lijkt de absentie echter steeds dieper te gaan, en langzaam maar zeker de kern van mijn bestaan te willen raken. Want hoezeer de dingen in deze nieuwe woning ook hun vaste plaats hebben gekregen, gericht op een practische leefwijze – de lucifers bij de sigaretten, de boeken bij het bureau en de borden bij het aanrecht – toch ben ik voortdurend alles kwijt, en, wat erger is, verlies zelfs bepaalde automatismen; zoals de vanzelfsprekendheid waarmee men, thuiskomend van zijn werk, eerst de sleutel in het slot draait en dan pas de deur probeert open te doen; vervolgens eerst op zijn minst zijn wollen muts afzet en pas dan onder de douche gaat staan, om ten slotte niet ook nog, als het avond is en acht uur, ongewild en ongeweten een volledig ontbijt voor zichzelf klaar te maken.
Na weer zo’n serie gebeurtenissen sta ik verstrakt bij het raam van mijn eenpersoons keuken en probeer enig houvast te vinden in het geordende uitzicht op een reeks welverzorgde, statige buurttuinen met reusachtige beuken en kastanjes; het geeft rust en regelmaat om de bomen te tellen bijvoorbeeld, of hun namen te repeteren, ik zit hier drie verdiepingen hoog en kan de takken zelfs niet aanraken, maar het is goed om dit alles te zien en terdege te kennen. – Kom, wring je muts en sokken uit, zet dat ontbijt in de ijskast tot morgenochtend. Niet alles is onherstelbaar, soms gaan dingen vanzelf over. Misschien komt het omdat in dit huis niemand woont behalve ik zelf. Misschien komt het omdat in dat andere huis iedereen woont behalve ik zelf.
(En ga je nu vooral niet herinneren hoe blij en verbaasd je was toen alles begon en jullie in dat hoge, verwaarloosde kantoorpand aan het werk gingen, ieder weekeinde, met reusachtige breekijzers en klauwhamers en kruiwagens vol puin die je op verende rubber banden naar de zoveelste container toe reed. Iedereen zag grijs van het stof en als je lachte knarste het tussen je tanden, je haren werden dik en stroef als houtwol. We droegen overalls en stofbrillen, soms zelfs doeken voor onze mond, en werkten al maar door, verdieping na verdieping; steeds hoger weerklonk het kraken en scheuren van triplex wandplaten, het beuken van de breekijzers, het roepen over en weer. – En herinner je nu niet de pauzes waarin we bij elkaar zaten, kartonnen vol appelsap rond lieten gaan om de smaak van het gruis weg te spoelen, en een steeds luxueuzer voorraad tompoezen, stroopwafels of geglaceerde koeken verdeelden. Het heeft geen zin om opnieuw te voelen hoe trots we waren op onze resultaten, hoe saamhorig, en hoe verwachtingsvol over het huis zoals dat ging worden: elke verdieping zou, eenmaal schoongesloopt, worden ingebouwd door vaklieden volgens ieders eigen maar in voortdurende samenspraak evoluerende wensen en ideeën. En toen de bouw eenmaal begon, hoe vaak kwamen we niet kijken om elkaar daarna persoonlijk of telefonisch op de hoogte te kunnen stellen van onze geestdrift of verontwaardiging; we hielden ontelbare vergaderingen, en hoe meer alles tegenliep, hoe sterker de band werd die ons gezamenlijk gelijk moest bekrachtigen. Ten slotte begon het verven, sausen en afwerken, en richtte ieder zijn belangstelling meer op de eigen, gloednieuw ontstane kamers; maar de koffie-, thee- en appelsappauzes bleven, zodat we elkaars werkzaamheden tussentijds uitputtend konden bewonderen onder het uitwisselen van tal van opinies en raadgevingen. – Nee, ik wil me dit niet herinneren, evenmin als de veelvoudige verhuizing die daar op volgde, de kamperfoelie en de blauwe regen die we tegen de voorgevel plantten of de trapleuning die, pas maanden later eendrachtig in felle kleuren geschilderd, als een guirlande alle verdiepingen verbond. Ik wil me dat niet herinneren omdat ik het nooit had moeten geloven, nooit had moeten geloven dat het iets veilig stelde. Alsof niet alles wat je opbouwt in kan storten, en alsof juist ik niet al jaren eerder in de meest absolute zin met dat besef geconfronteerd werd (- o nee, hoe veel minder nog mag ik me dát herinneren, van die spiegel die brak en die zeven jaar schuld gaf; steeds als ik hem lijmde raakte alles vertekend – nee, doe toch weg al die vreselijke beelden, weg ermee, zie hoe ik me niets, helemaal niets meer herinner -) zie hoe ik uit het raam kijk, met alle kracht, niet staren maar kijken, wat een ontzettend grote kastanjeboom is dat, dikke duiven zitten erin, een, twee, drie, vier, ik houd niet zo van duiven maar van tuinen des te meer, ook al zijn deze hier net zo min van mij, net zo verboden en onbereikbaar als – stop, wat moest ik ook weer doen? Kleren uitwringen, ontbijt wegzetten, het is intussen al haast donker aan het worden…) Ik probeer in beweging te komen, me om te draaien, maar dan, vanuit mijn ooghoeken, bemerk ik iets en blijf oplettend en roerloos staan: vlak naast het kant en klare ontbijtblad zit een klein, bijna zwart muisje doodstil op het aanrecht. Hij kijkt naar mij, ik kijk naar hem, hij heeft zich rond gemaakt als een balletje van bont met opvallend grote doorschijnende oren en zijn ogen zijn glimmende kralen; precies een speelgoedmuis. Maar al binnen een halve seconde schiet hij langgerekt weg, valt met een bons van het aanrecht en verdwijnt in een spleet tussen de muur en de ijskast. – Dag muis, je had van mij niet weg hoeven gaan, je had best mogen blijven. Jou kan het immers niet schelen of je diner nu een ontbijt is of niet, en zo moet het ook wezen. In elk geval heb je me prachtig weten af te leiden; ik zal nu gewoon het licht aan doen, een ei gaan bakken, koffie zetten, een boek lezen… In twee nog ietwat onzekere stappen ben ik bij het aanrecht, haal de kaas tevoorschijn, snijd er een dikke scheve plak af voor straks, over het ei, en leg de korst vlak voor het muizeholletje.

Want natuurlijk heeft niet iedereen een verleden dat hem constant bedreigt, en als zíj gewoon door kunnen gaan wil ik dat ook kunnen, in dezelfde stad, onder dezelfde weersomstandigheden, via dezelfde routes langs straten en winkels. En als een gesprek dan niet te ontlopen valt, goed: laten wij glimlachen, laten we elkaar vriendelijk groeten en recente belevenissen uitwisselen, laten we afspraken maken en bij het uiteengaan breed wuiven, slingerend op onze fiets; laat dit dan genoeg zijn, geen woord van herinnering, alsof we elkaar op geen andere wijze gekend hebben. Voor hen is wat voorbij ging voorbij, er komt steeds weer iets anders en niets vraagt om rekenschap; want steeds blijft voorop staan dat de dingen hun eigen geschiedenis, hun eigen redenen en hun eigen beloop moeten hebben.
– Maar in hun huis niet ver van het mijne rinkelt soms midden overdag de telefoon, terwijl iedereen naar zijn werk is. Ik ben het, aan de andere kant van de lijn; ik bel als er niemand thuis is, om alleen te kunnen luisteren naar de zoemtoon die met zachte tussenpozen in mijn oor bromt terwijl ik me de kamer voorstel waar nu gelijktijdig, tot in de verste hoeken, een helder parallel geluid weerklinkt; rinkelend langs vensters, deuren en witgepleisterde muren, stuiterend over een blinkende spiegel, hakend achter een grote fotocollage vol bekende gezichten, hinkelend over het kleurig geblokte vloerkleed en struikelend, om het oude bankstel heen, op weg naar de zonnige open keuken waar op het fornuis… maar dan breekt het regelmatige zoemen af en wordt gevolgd door een nijdig, kort aangebonden getuut dat me betrapt de hoorn op de haak doet leggen.
Soms wordt er midden in zo’n rondgang toch ineens opgenomen, maar voor dat soort omstandigheden heb ik van te voren een algemene vraag bedacht; en wanneer ze me antwoorden, hartelijk als altijd, luister ik meer naar de geluiden op de achtergrond en de vertrouwde klank van hun stem dan naar wat er precies gezegd wordt. Mijn eigen reacties klinken misschien werktuiglijk – ja, het gaat goed, nee, er is verder niets bijzonders, ja, ik zal gauw weer eens langskomen – maar hebben dan ook de verdienste geen enkel verleden aan te spreken; ten slotte leverde de plaats die ik toen tussen hen in dacht te nemen geen enkele voorspelling over de huidige omstandigheden, met een gloednieuwe bewoonster die mijn kamers bezet houdt om redenen die, dat begrijp ik heel goed, veel doorslaggevender zijn en veel strikter ter zake doen dan welke herinnering ook.

Nu was ik gewaarschuwd, o ja, maar dan: erg nabij leek het toen allemaal niet, en er was immers een kans dat het zelfs nooit zou hoeven gebeuren. Dat hoopten we allemaal, natuurlijk, maar ik nog het meest, of het minst tegenstrijdig; en dat ik het onderscheid tussen hun positie en de mijne niet voldoende gemaakt heb is stellig mijn fout geweest, mijn eigen vergissing. Maar dan: hun taal, hun wereld was toen ook al zo veel vanzelfsprekender dan de mijne; vaak moest ik over hun zinnen zeer lang nadenken voordat ik de precieze bewering begreep, en als ik hun die dan ten slotte voorlegde, simpel en strak als een sluitrede, bleek nog dikwijls dat dat allemaal niet was wat zij zelf hadden willen zeggen. Het moest zachter zijn, wellevender, vol dubbele ontkenningen en modaliteiten, terwijl ik me juist genoodzaakt zag te zoeken naar betekenissen en consequenties die door geen enkele modaliteit versierd werden. Vandaar misschien ook dat hun ogen wazig werden toen ik, vooral sedert mijn verhuizing, mijn vragen steeds dringender door begon te drijven om hun uitspraken zo scherp te krijgen dat het mijzelf haast pijn ging doen. Hen niet; zij glimlachten terughoudend en veilig, met in hun stem iets van mededogen. – ‘Het lijkt wel alsof jij zelfs je privégesprekken nog in een computer moet stoppen’ zei laatst iemand, verwijzend naar mijn werk en beroep, ‘omgang met vrienden is toch waarachtig wel meer dan een studie in taalvergelijking?’ Dat moest ik beamen, gegeneerd, maar ook treurig. Want ik wist niet precies wat dat ‘waarachtig wel meer’ dan moest zijn als het mij niet buitensloot, aangezien zij onderling steeds opnieuw blijk gaven van een soort elastische consistentie die voor hun eigen positie een volmaakte verantwoording opleverde – en geen enkele voor de mijne. Maar misschien zijn zij daarom ook samen gebleven, en ik niet. Misschien zijn zij daarom gelukkig aan het worden –

In ieder geval heeft mijn werk het voordeel dat het zich afspeelt in een sfeer van volkomen duidelijkheid. Al zodra ik opsta ben ik me bewust van de heldere reeks vaste plaatsen en tijden die zich voor me uitstrekt, te beginnen bij een goed getimede opeenvolging van douchen, aankleden en ontbijten, waarna het nieuws op de radio het teken is om mijn jas aan te trekken, het huis af te sluiten en op weg te gaan naar de bus. Meestal staat die er dan al, dus stap ik in, vouw mijn buskaart scherp langs de voorgeschreven lijn, steek hem in de gele automaat en bekijk, eenmaal op mijn vaste plaats gezeten, tevreden de versgedrukte tijd (do 10 1/4) die me door een mechanisch brein is aangezegd. Het zachte zoemen waarmee de busdeuren zich uitvouwen en sluiten doet me, als er niemand naast of tegenover me is gaan zitten, dicht bij het raampje onderuit zakken, en zonder aan ook maar iets te denken kijk ik naar buiten terwijl de welbekende route probleemloos aan me voorbij trekt. De binnenstad heeft nog iets rommeligs, met hoge, tegen elkaar leunende huizen waar het beddegoed over de kozijnen hangt en groentewinkels allerhande kisten gekleurd fruit op de stoep hebben staan; de bus hotst over de straatstenen en stopt veelvuldig. Maar dan komen de buitenwijken met minder haltes of stoplichten, en het egaal geasfalteerde wegdek ligt tussen brede trottoirs, begrensd door eenvormige huizen waar je van voor naar achter doorheen kunt kijken: ordelijke buurten met soms een reeks goed onderhouden voortuintjes waarin de brievenbus, naast het klaphekje, een groot wit nummer draagt. Dan volgen villawijken, die de aandacht nog minder hoeven bezig te houden, en daarna wordt de bebouwing gaandeweg zowel schaarser als kolossaler: rechthoekige of L-vormige vrijstaande kantoorflats, geflankeerd door beschaafde schuine rijen glanzend gekleurde auto’s. Nu wordt het ongeveer tijd om aan het touw te trekken en uit te stappen; ik ben weer de enige, dat komt door het late uur waarop ik doorgaans begin en ophoud, en alleen voor mij vouwt het portier zich dubbel open en dicht. Ik loop langs een weg met jonge, ontbottende aanplant in vers geschoffelde borders, doorkruis zigzaggend een parkeerterrein, duw tegen brede glazen deuren en ruik de vertrouwde geur die ik me, net als de geur van schoolgebouwen, nooit te binnen kan brengen, maar altijd herinner: hier een mengsel van vloerbedekking, kopiëermachines, koffieautomaten, warme lampen en papier. Een trap op, weer glazen deuren. Langs de receptie, een eindeloos stelsel van witte gangen met blauwe lopers door, stoppen bij de automaat ‘warme dranken’, omzichtig voortwandelen met een gloeiend bekertje koffie, laatste deur door en kijk, iedereen is er al; groeten, jas uittrekken, plaats nemen. Op mijn bureau staat een telefoon, en links heb ik een tafel met een kleine computer waarop ik, na wat koffiedrinken, roken en in het rond kijken, de resultaten van mijn werk van de vorige dag intik. Een televisiescherm vertelt me onder zacht ratelend gebliep in groenig oplichtende cijfers en letters precies datgene wat ik er zojuist tegen beweerd heb; ik leun achterover op mijn bureaustoel met wieltjes, knik instemmend en druk op een knop: wat jij onthoudt, mag ik vergeten. Ik verfrommel een papier, mik het naast de prullemand, sta op, gooi opnieuw, dit keer raak, en ga als beloning een volgende koffie halen. Hoe ik ook op gang kom, het oogt altijd hetzelfde.
De gesprekken die hier gevoerd worden betreffen het werk, en het werk alleen. Men spreekt over eenduidigheid, consistentie, gelijkvormigheid of andere begrippen waarmee woorden, uitdrukkingen en zinnen gecategoriseerd kunnen worden, en de kleine computers die wij afzonderlijk gebruiken geven hun informatie later, vaak ‘s nachts, door aan een grotere, die midden in de kantoorruimte staat en waaraan je ook vragen kunt stellen. Als hij het antwoord niet weet komt dat ofwel doordat de informatie ontbreekt, of omdat de vraag verkeerd gesteld werd: men moet heel zorgvuldig met hem omgaan, en een goed begrip hebben voor de tekens waarin hij zich uitdrukt. Die tekens zijn eenvoudig en doeltreffend, maar verschillen door hun gedeeltelijke willekeur op een, zo vindt men hier, soms hinderlijke wijze van de omgangstaal. Vandaar waarschijnlijk dat vaak wat snibbig tegen hem gedaan wordt: stuurs naar het scherm blikkend kruist men de armen, wipt heen en weer op zijn stoel, heft de handen ten hemel en bewerkt het toetsenbord ten slotte met drie personen tegelijk. Dat moet niet, dat lijkt me niet goed; dat de taal die wij onderling gebruiken steeds maar even vanzelfsprekend en soepel verloopt verhult immers zoveel ernstiger nadelen. Soms meen ik dit soort dingen te moeten uitleggen, bijvoorbeeld tijdens de theepauze, maar er is dan niemand die me tegenspreekt en de computer staat zacht zoemend in ons midden, geflankeerd door twee grote aluminium theepotten en een rommelige verzameling halflege kopjes, terwijl er elke dag weer andere koekjes worden rondgedeeld en wij elkaar beurtelings inschenken.
Op de grens van middag en avond, wanneer de anderen deels samen, deels afzonderlijk vertrokken zijn, ga ik soms alleen voor hem zitten, roep ongericht verschillende termen op en kijk hoe hij zijn lichtende tekens onder een vriendelijk gepruttel aaneenrijgt, verwijdert, verschuift, verandert. Ik denk aan het ajourwerk van magnetische draadjes, ringetjes en lasjes achter zijn scherm, hoe de gegevens en opdrachten daarlangs heen en weer schieten, zuiver als water, niets dan de waarheid. Ik denk aan wat ik hem zou willen vragen, wat ik zou willen dat hij me vertelde en hoe ik hem zou geloven, hem als enige – omdat hij alleen is, op zichzelf als geen ander. Maar ook al heeft hij een nog zo omvangrijk geheugen, hij kent geen herinneringen; dus wat kan hij weten van verwachtingen, vanzelfsprekendheden, van wat dan ook dat niet eerst expliciet en ondubbelzinnig werd ingevoerd? Als ik hem met mijn eigen opvattingen liet programmeren zou ik alleen maar zelf gelijk krijgen, en evenmin iets te weten komen over het systeem van afspraken en vooronderstellingen waarin alle anderen consistent samen konden blijven, en alleen ik telkens faalde.
Ik zucht, sta op en haal mijn zoveelste zwarte koffie. In de gangen brommen al tonvormige reuzenstofzuigers, alle deuren staan open, en schoonmakers met dweilen en zinken emmers vegen bureaus schoon, zetten asbakken met een klap neer en spreken elkaar toe in onverstaanbare talen. De ceremonie van het groeten verloopt nu anders dan tijdens reguliere kantooruren: zij en ik hebben wederzijds iets schichtigs. Wat doe ik hier dan ook nog steeds? Ik loop hen alleen maar in de weg, en bij de koffiemachine is het al zo donker dat ik het plastic bekertje verkeerd houd en mijn rechter hand een stroom heet water over zich heen krijgt. Toch blijf ik, doe de deur van onze kantoorruimte goed dicht, en zit opnieuw voor de computer.
Het is al schemerig hier, en groen oplichtend kijkt hij naar me terwijl ik een sigaret draai en terug kijk. Misschien heeft hij wel zo’n goed geheugen en zo’n perfect gelijk, altijd, juist omdat hij geen herinneringen kent, geen verleden heeft dat hem vragend en verwijtend telkens opnieuw ter verantwoording roept bij alle informatie, elk gegeven, ieder beeld en elk teken dat hij te verwerken krijgt – maar wacht even, aan wiens kant staat hij dan eigenlijk? Persoonlijk zou ik misschien toch wel eens willen weten wat er gebeurt als… – Ik druk mijn tong tegen mijn voortanden, sla de begintoets aan en tik snel, voorovergebogen, de term ‘verantwoording’ in. Laat nu maar eens kijken wat jij dáár van terecht brengt; ik van mijn kant zal alle voorschriften in acht nemen, hoffelijk je complete ceremoniëel van toetsen en tekens respecteren, en dan is de beurt aan jou: vrij van verleden, adequaat en ter zake als geen ander mag je me opheldering geven.

Behoedzaam en geheel volgens de regels beschrijf ik een paar eigenschappen van de term: syntactische, morfologische, fonetische, drie korte zinnen waarin hij voorkomt, en de twee betekenissen die het standaard woordenboek vermeldt. Ik lees de informatie over, zend hem weg en neem een slok koffie. – Wat nu? Nu gaat hij deze twee betekenissen vergelijken met de beschrijving die anderen al hebben ingevoerd zonder dat ik er van af wist: met een derde betekenis, die verklaren zal waarom het woord hen zo veel minder aangaat dan mij. Hij heeft die informatie in zich en moet mij die nu geven; hij is mijn spion, mijn getuige. Dus stuur ik hem de opdracht te zoeken naar betekenis 3, en wacht. Maar op het scherm verschijnt na veel geschuif en gewissel alleen het knipperende teken voor ‘onbekend’. Onbekend – hoezo onbekend? Is de hele term er eertijds nooit ingestopt? Dat kan niet; zo ver kan het onmogelijk gaan. Dus nogmaals: wat is die onbekende betekenis? Waarom noem je hem zo – soms omdat je hem schuilhoudt? Ik druk op toetsen: zoek beter. Zoek nog eens. Ik wil dat je die informatie hebt; ik wil dat je hem geeft. Als jij hem niet geeft geeft niemand hem, en er moet een toegang zijn. Ik blader verwoed in de beduimelde handleiding; misschien is er een speciale methode om verborgen gegevens op te vragen. Op de gang komt het geraas van de stofzuigers steeds nader, steeds dichterbij slaan deuren open en dicht. In mijn hoofd begint iets vreemd hoog te zingen, een beklemde gejaagdheid maakt zich van me meester; ik verslik me in de koffie, mijn sigaret is uitgegaan, en in de schemerdonkere zaal vol lege bureaus licht de vlam van mijn aansteker hoog op. – Dit is onzinnig, laat ik hier mee ophouden; het was maar een proefneming, een spelletje; ik weet heel goed dat hij geen schuld heeft, hij weet het werkelijk niet, ook al hebben nog zoveel andere mensen hem nog zo veel informatie gegeven; deze methode is fout, het is onzin. Maar een felle, duizelige woede begint zich aan me op te dringen, en opnieuw vraag ik naar de derde betekenis, met hetzelfde resultaat; dan naar de ‘andere’ betekenis, de betekenis die anderen misschien gegeven hebben; met als gevolg een dollarteken omringd door haakjes en procenten, wat neerkomt op een foute vraagstelling. Maar mijn vraagstelling is niet fout, mijn vraagstelling is namelijk perfect, en altijd dezelfde: de andere betekenis wil ik weten, niet alleen van verantwoording, maar van alles, alle woorden, zinnen, gedragingen en overtuigingen die ik om me heen waarneem; datgene wat voorondersteld moet zijn, vanzelf schijnt te spreken en voor iedereen aanvaardbaar lijkt te maken dat alles is zoals het is en gaat zoals het gaat, voor iedereen, behalve voor mij. Mijn woede krimpt samen, concentreert zich. Ik kijk fel naar het scherm: verantwoording. Meerv geen/verkleinw geen. Een on buigzaam woord; het heeft dan ook veel te verbergen – voor mij, ja zeker, maar voor hen vast nog wel aanzienlijk meer. Zij vinden computers koud, willekeurig, meedogenloos; maar wat is er zo superieur aan de ondoorzichtigheid van hun eigen informatie? Maakt die hen soms minder onbereikbaar, minder onafhankelijk en vrij van verleden, minder adequaat en ter zake in wat voor hen routine is, de routine van het dagelijks bestaan? – Het begint er trouwens verdacht veel op te lijken dat hun kracht precies daarin ligt: in de ongrijpbare, verhullende termen van hun omgang, waardoor hun zicht op de wereld zo versluierd raakt dat ze onvatbaar worden voor de dreiging die mij, elke dag opnieuw, voor vrijwel iedere waarneming loodzwaar aansprakelijk stelt. Want als zelfs de vastomlijnde schema’s van mijn werk, de strakheid van dit gebouw, de zakelijkheid van onze besprekingen, als zelfs ook het glaszuivere mechaniek van deze schuldeloze machine mij niet veilig kan stellen – misschien zal ik hun geheim dan niet moeten zoeken in duidelijkheid of verborgen kennis, maar in onduidelijkheid: in hun vermogen, alles precies zo ontoegankelijk te laten als het zijn wil. Geen verantwoording, geen derde betekenis, geen aansprakelijkheid; geen rekenschap en geen redenen behalve de loop van de dingen, de gang der historie, of noem maar wat zij het noemen. – Misschien, ja. Misschien moet je daar genoegen mee kunnen nemen.
Ik sta op, ik ben moe genoeg nu om weg te gaan, en in de kamer hiernaast rammelen al emmers en klakken asbakken op stalen bureaus. Ik pak mijn tas, kijk naar de computer. Eigenlijk moet ik hem uitzetten, maar ik kan het niet over mijn hart verkrijgen: hij is zo zeldzaam onschuldig. Een toegift dan? Snel loop ik naar hem toe, wis het scherm schoon en tik met één hand, met de andere de bureaustoel bijtrekkend, het woord ‘drie’ in, voorbeeldig gevolgd door de vereiste gegevens, zoals dat het hier gaat om een telw en wel een hoofdtelwoord met als rangtelw het woord ‘derde’ (zie ook aldaar); het heeft in sommige functies een meerv, in andere een verkleinvorm, en er valt zo vast nog veel meer over te vertellen, maar dat zal ik een volgende keer nog wel uitzoeken. Het gaat nu om de toegift, die ik verstoppen zal tussen de voorbeeldzinnen. Ik wrijf over mijn ogen, maar hoef nauwelijks na te denken over de eerste: vbz I wordt ‘drie is te veel’, en vbz II, direct daar achter aan: ‘in de formele logica kent men de wet van het (of -: de) uitgesloten derde’. Mooi zo, dat is dus duidelijk; met dat soort duidelijkheid zijn hij en ik beiden vertrouwd genoeg. Maar nu voorbeeld III, waarin staan zal wat ik hem aan wil bieden. Even aarzel ik nog, gehinderd door iets, een opkomende herinnering; of misschien ook door één van de strikte richtlijnen waaraan ik me volgens de instructie dien te houden (‘in de voorbeeldzinnen is poëzie geoorloofd, mits kort gehouden en expliciet deel uitmakend van de literaire overlevering’) maar goed, het zij zo; en in fluorescerend groen verschijnt op het scherm achter voorbeeld drie:

hoor mijn vrind
door de bomen waait de wind
er waren drie schepen
de ene ging naar noord
en de andere naar zuid
en de derde kwam nooit weer-om-me
slaap mijn kind
door de bomen waait de wind
en er is maar Eén die
de derde weer-vindt

Terwijl ik naar het scherm tuur – wat blijft er van zo’n liedje over als je de melodie er niet bij hoort – dringt de herinnering van zoëven zich opnieuw, maar nu glashelder op: een vreemd huis met een hoge trapleuning waar ik nauwelijks bij kan, een nieuw ruikende pyama en een logeerbed met een hard plat kussen onder mijn hoofd; mijn vader en moeder zijn weg, ze zijn me niet meer op komen halen, en iemand die mijn tante is zit op het voeteneind en zingt een liedje voor me, dit liedje – ik lig doodstil en probeer niet te luisteren naar haar stem, wie ben jij, waarom doe je veel te aardig, waarom mag ik niet weten waar – ik staar naar een onbekende, gefiguurzaagde lamp aan het plafond, de kale peer in het midden doet pijn aan mijn ogen die ik stijf dicht knijp, handen op mijn oren die gaan gonzen, stijf dicht… – Dan klapt, achter mijn rug, de deur plotseling open en ik veer overeind; er stappen twee schoonmakers binnen. ‘Ik ben al weg hoor!’ roep ik iets te hard, struikel naar mijn bureau, pak jas, tas en das en ren de gangen door, de trap af, naar buiten.
Onderweg, in de bus terug, bedenk ik dat ik vergeten ben het versje weg te zenden en de computer uit te zetten. Morgen zullen de anderen het dus vinden en waarschijnlijk uitwissen, omdat het te lang is, en te weinig ter zake; maar vannacht is het voor hem, en niemand zal ooit weten wat het betekent behalve hij en ik. Het is een oud slaapliedje en het is de grens, de bodem van mijn herinnering.

Nee, jullie hadden gelijk: laten we het verleden voorgoed afsluiten, en alleen nog maar spreken over gebeurtenissen van nu; over gedane boodschappen, een fiets die kapot is, ons werk, onze plannen, en eventueel, zij het zelden, over een heel vroeger van driewielers en roestige zandvormpjes, herinneringen die nog vóór onze eigen aansprakelijkheid liggen; maar laten we het nooit, nooit meer hebben over een recenter verleden waarin we samen waren, en waarin voor het laatst wakker werd gemaakt wat nu voorgoed in slaap zal blijven. Ja, het gaat beter nu, maar vraag me niet hoe ver je gaan moet om te begrijpen dat je nooit meer, zoals vroeger, net zo lang kunt zeuren tot ook het derde scheepje, gepavoiseerd en wel, de haven weer binnen komt stomen. Volgen jullie dit nog? Ik houd nu nadrukkelijk vol dat het er altijd maar twee geweest zijn, want alles is draaglijk zo lang je niet anders gekend hebt. Nee heus, het gaat goed nu. Ik heb fascinerend werk, ik woon comfortabel, en er is ook verder nog zo veel te doen. – En jullie? O, wordt het huis steeds mooier, de verstandhouding steeds beter; dat wil ik graag geloven, alles moet intussen heel vertrouwd en tevreden zijn geworden – computers, houden jullie ook van computers? Nee, daar houden zij niet zo erg van, databanken, volkstellingen, schaakmachines… Haastig begin ik een ordeloze uiteenzetting over mijn computer, wat hij allemaal weet en kan, hoe vriendelijk zijn geluiden zijn en hoe zuiver zijn antwoorden. Maar ik zie hen elkaar aankijken, wegdrijven, ze gaan weg: het is tijd om weg te gaan. Vanuit het raam kijk ik ze na, ik zie hoe ze weggaan naar noord noch naar zuid, en ondanks de krampachtige leegte in mijn hoofd weet ik, en zal ik steeds weten, hoe ik hen gekend heb; ik heb hen gekend.
– Dat er op een gegeven moment een ander zou komen om mijn plaats in te nemen – ik wist het, men had me er van te voren over ingelicht; en ook al was ze nieuw en kende niemand haar, het geld was hard nodig en mijn verblijf werd weliswaar op hoge prijs gesteld maar was daarom niet minder gratis; dus als er een koper kwam moest ik het veld ruimen – niet dan nadat, trouwens, en daar kon ik volledig op rekenen, ook voor mij een volwaardig heenkomen gezocht was. Ik weet het: op de hele procedure is niets, maar dan ook niets aan te merken, en gevoelens of herinneringen zijn hierbij evenmin functioneel of ter zake als bij tollegaatjes en knikkerkuiltjes die het wegdek onbruikbaar maken, of bij de oude geur van potloodslijpsel en bordesponzen in een vervallen schoolgebouw.
‘Hoe bevalt ze trouwens, die nieuwe, kunnen jullie een beetje met haar overweg?’ meende ik zonet toch nog te moeten vragen, terloops in de kast zoekend om hen vervolgens, rammelend met het theebusje, de rug toe te keren. ‘Ja, dat gaat heel goed,’ hoor ik, ‘ze past zich uitstekend aan en ach, wij kenden elkaar immers ook niet allemaal toen we aan het huis begonnen; zoiets regelt zich vanzelf, op den duur’.
Het regelt zich vanzelf dat men komt, dat men weggaat, dat men liefheeft en verwijderd raakt, iets vindt en het kwijtraakt; en heel dikwijls doet de vraag naar verantwoording nauwelijks ter zake. Als de computer geen antwoord geeft is dat niet omdat hij speciaal voor mij iets verborgen wil houden, als de bus niet stopt bij de halte is dat niet omdat juist ik er nu in wil stappen, en als ik degene was die elders moest gaan wonen kwam dat niet omdat het mijn verdiende loon was op grond van eigenzinnigheid, onverantwoordelijkheid of gebrek aan aanpassingsvermogen, maar simpelweg omdat alles zijn eigen beloop heeft en steeds maar weer gaat zoals het gaat; meer valt er door niets en niemand ter wereld nog over te zeggen. Voor de derde en laatste keer is een verlangen onbereikbaar geworden, maar van nu af aan zal ik, met uiterste toeleg, een andere koers varen.
Goed dan, het bezoek is vertrokken; laat ik de kopjes opruimen, de overvolle asbak leeggooien, iets te eten klaarmaken, en intussen uit het keukenraam naar de tuinen kijken voordat de schemering ze geheel in beslag heeft genomen.

Zie hoe het groen iets geheimzinnigs krijgt nu het licht bijna weg is; ver aan de overkant steekt men achter hoge, zeventiende-eeuwse ramen de lamp aan en trekt de lange overgordijnen dicht. – Misschien wil de muis nog komen; dit is het uur van de muis. Ik heb hem niet vaak meer gezien, maar elke dag leg ik wat voor hem neer en het is bijna altijd weg; dat geeft een soort huiselijke voldoening.
Morgen zal ik vroeg naar mijn werk gaan. Als het mooi weer is, zoals vandaag, zal ik niet de bus nemen maar de fiets, en bovendien zal ik ‘s ochtends de vuile was in de gootsteen te weken zetten, dan kan ik die ‘s avonds uitspoelen. Al die dingen zijn practisch, functioneel en voortvarend; en dat is precies wat ik van nu af aan zijn zal.

De volgende dag verloopt geheel volgens plan, en laat in de namiddag fiets ik tevreden huiswaarts, ongestoord door het feit dat mijn achterwiel hartverscheurend piept en één pand van mijn lange zwarte jas tot twee keer toe zo verstrikt raakt in de spaken dat de fiets met een ruk tot stilstand komt.
Terwijl de voordeur, slepend over de krant die op de mat ligt, achter me dicht valt besluit ik dat er nu ook maar meteen een afspraak gemaakt moet worden met mijn oude huis om nog wat laatste spullen daar weg te halen: een versleten maar dierbaar vloerkleed, een grijs gemarmerde melkkoker met ronde gaatjes langs de rand van het deksel, een grote rieten prullemand. Ik stap, mijn jas nog aan, rechtstreeks naar de telefoon; zij zullen nu ook wel thuis zijn. – Maar wanneer aan de andere kant van de lijn een opgewekt ‘Hallo, met Mabel’ klinkt, knijpen mijn ogen zich vanzelf stijf dicht en moet ik de hoorn wel een decimeter van mijn oor af houden. Mabel, dat is de nieuwe bewoonster; ze heeft in het buitenland gezeten en blijkt daar een Amerikaans accent te hebben opgelopen, niets stemt me onverdraagzamer dan dat. Het is verboden de taal te contamineren die de kern van mijn werk is, mijn dagelijks brood; ik ruik al het scherpe parfum waarmee ze ginds, in mijn voormalige kamers, de lucht vergiftigt. Ik maak duidelijk wie ik ben, en dat ik één van de anderen wil hebben. Maar dan zegt ze, terwijl mijn ogen zich gaandeweg heel wijd openen en de hoorn steeds dichter bij mijn oor komt, dat het groots (great) is dat ze me spreekt, dat ze al een paar keer geprobeerd heeft me te bellen omdat ze plotseling terug moet naar de States (the States), waarschijnlijk voor vrij lang, een paar jaar wel, maar dat ze de verdieping hier beslist wil aanhouden, en of ik er voor zou voelen die tegen een vrij lage huurprijs opnieuw te betrekken; dat de anderen in het huis gezegd hadden dat ik dat vast graag zou willen. Ik leg mijn hoofd tegen de stoelleuning, haal diep adem, en kijk naar het plafond. ‘O, zeiden de anderen dat?’ breng ik tenslotte uit. ‘Maar waarom – wat zeiden ze dan nog meer? Vonden ze het zelf ook… ik bedoel, vonden ze – ’ Ik hoor gefluister aan de andere kant van de lijn, dan ‘wacht even, hier komt…’ en vervolgens de vertrouwde stem van één van de huisgenoten. Hij vraagt wat ik vind, of het niet allemaal wat plotseling is, Mabel vertrekt al over een paar weken? Ik vraag wat híj vindt, en de anderen, maar hij lacht onbekommerd: ‘Leuk natuurlijk, best leuk. Wat mij betreft was je…’ – ‘Maar als ze weer terug komt? Wat gaan jullie dan doen?’ Een korte stilte, de telefoon kraakt. ‘Wat ga jíj dan doen,’ antwoordt hij, ‘dat lijkt me een betere vraag. Verder zal het zich heus wel regelen – het is dit keer toch ook prima gegaan?’ Ik zet mijn ene voet dwars op de andere, iets te hard, het doet pijn aan mijn wreef. ‘Je moet er maar eens goed over nadenken,’ vervolgt hij, ‘mijn zegen heb je, wees daarvan overtuigd.’ Ik zwijg even, beloof dan gauw terug te zullen bellen, en leg de hoorn op de haak.
Ik hang mijn jas op, loop naar de keuken en kijk uit het raam. – ‘Het doet nauwelijks ter zake waar men zich bevindt,’ citeer ik, met een strakke blik op de kastanjebomen, ‘zo lang men maar strikt alleen weet te blijven’. Geen verwachting, geen binding; niets, niets dan de feiten. Geen herinnering. Haar parfum uit die kamers zwavelen. – Maar dit hier… begon ik het nu niet juist te leren? Ik zucht, wat een beroering opeens. En wat moet er anders van de muis worden? Dat is toch niet goed, hem in de steek laten. Vreemd trouwens dat zijn kaaskorstje er nog is; krom getrokken en vettig glimmend ligt het naast de ijskast. – Kom, laat ik de was uitspoelen, zo keurig vanmorgen in de gootsteen te weken gezet. Ten slotte heb ik hier ondanks alles toch mijn eigen, overzichtelijke bestaan, met vrijwel niets te verliezen; dat is misschien nog wel zo veilig. Daarginds… Ik kneed het wasgoed, grijp in het koude grijze water. Hee, wat is dat. O god nee. Nee toch. – Op mijn trillende hand waar het vuile waswater in straaltjes van af druipt ligt stijf en roerloos de muis, mijn muis, zijn pootjes krom en bleekroze tegen de donkere, kletsnatte vacht. Mijn muis. Ik leun tegen de muur, staar naar zijn minuscule tandjes, draai hem voorzichtig om op mijn hand, ronde oren, neusgaatjes zo klein als het oog van een naald. Dat komt ervan, dat komt ervan, gonst het door mijn hoofd, je wou hem in de steek laten. Jouw muis hè? Ha. Dat komt er dus van.
Maar dan strek ik mijn rug en schop driftig tegen het kaaskorstje, dat onder de ijskast verdwijnt. Wat komt waarvan, mag ik dat misschien even weten nu. Had ik dan niet de was in de week moeten zetten, niet naar mijn werk moeten gaan en de hele dag de wacht moeten houden om dit te voorkomen; is dit soms weer zoiets dat alleen ik uitentreuren zal moeten verantwoorden? Ik weiger dat, ik doe het niet meer; alles regelt zich immers vanzelf of gaat zoals het gaat enzovoorts, dus ik ken nu mijn plaats, en mijn functie.
Ik ga bij het raam staan, de muis op mijn hand, doe het venster open en houd hem hoog boven de tuinen. Al die bomen die ik geteld, genummerd en benoemd heb, de reeks lange ramen aan de overkant waaruit ‘s avonds het licht grote gele vlakken op het gazon werpt, de serredeuren die de eigenaars op zomerochtenden wijd open doen om thee te gaan drinken aan ronde witgelakte tuintafels – onbereikbare tuinen waar ik alleen maar naar kan kijken, en dat is goed zo; ze behoren anderen toe, en ik zal me er buiten houden. Ik breng de muis, in de palm van mijn hand, dicht bij mijn gezicht en blaas voor het eerst en het laatst zacht over de haartjes tussen zijn ronde doorschijnende oren. Dan strek ik mijn arm en laat hem los, en hij valt, drie verdiepingen omlaag, tussen de struiken in het gras. Ik buig me ver uit het raam, maar kan tussen het schemerige groen niet zien waar hij ligt. Zijn vredige rustplaats daar waar ik nimmer een voet zal zetten: er is er maar Eén die hem ooit nog weer-vindt. Ik droog mijn handen aan de theedoek, loop naar de telefoon en draai met een nieuw, geel potlood één van hun nummers. Ik zal hun mijn besluit nu dadelijk meedelen: zonder verantwoording, adequaat, en ter zake.

In 1977 debuteerde Hedda Martens in ons tijdschrift, en in totaal schreef ze tien bijdragen voor ons. Dit jaar publiceren we nieuw werk van haar, vijf ‘Humeuren’, en bij gelegenheid daarvan hernemen we haar vroegere verhalen. Dit is ‘Evenbeeld’, uit het vierde nummer van 1980.

*

Deze wereld, er is geen betere, want hier is alles zelfstandig en stelt me geen vragen meer.
Elders zijn mensen, in groepen of paren; ze zijn steeds samen, en er was ooit een tijd waarin ik daar bij wilde horen. Maar dit werd de plaats waar ik blijven zou, en hier is een mooie, zwart met zilveren typemachine, een armband van glazen kralen, en een zachte, mohairwollen trui, waarvan ik de rechter mouw over mijn hand heen trek om de toetsen van de schrijfmachine glimmend schoon te wrijven. De letters op de toetsen worden beveiligd door een klein glasraampje, in een rond venster van blinkend chroom. Beveiligd waar tegen? Tegen het vuil van mijn vingers.
Ginds, achter de ramen van hun huizen, zijn mensen, mannen en vrouwen. Nu het zomer wordt zullen ze hun vensters wijd open zetten, en zoals ik hier kijk naar de letters van mijn schrijfmachine of de kralen van mijn armband, zo kijken zij naar elkaar, naar elkaars gezicht, handen of gebaren. – Maar wat zij doen heet liefhebben, en wat ik doe niet. Hoe zou ik nog liefhebben, nu ik weet dat ginds alles bezet is? Mijn bestaan kwam daar duidelijk ongelegen; hoe ik het ook inkleedde, men bleef me steeds aankijken met een gezicht, een houding alsof mijn aanblik nooit vanzelfsprekend zou worden. Dus waarom zou ik nog elders mijn best doen, terwijl hier bezigheid genoeg is, stapels papier, talloze bladzijden die ik kan vertalen, uittypen, corrigeren? Ik werk aandachtig, ik zorg dat het goed komt; en hier zal niemand me wegkijken.

Maar zojuist heeft een nieuw, inktzwart carbon mijn vingerafdrukken op iedere getypte pagina zichtbaar gemaakt, en al poetsend en raderend, bladzij na bladzij steeds weer diezelfde zwarte vingers (wat voor vingers? Jouw vingers, jij), dreigt mijn aanwezigheid ten slotte ook mezelf te veel te worden. Toch is dit de kleinst mogelijke wereld en er is geen betere, want alles wat ik ginds probeerde te zijn, tot ieders echo en evenbeeld toe, bleek onder geen voorwaarde langer vol te houden. – Hardnekkig radeer ik verder, en naarmate de resultaten beter worden neemt de dreiging af. Nu ik tot slot, met mohairwollen vingers, ook de toetsen van de schrijfmachine weer schoon heb gekregen rest hier geen spoor meer van mijn aanwezigheid, en gerustgesteld leun ik achterover tegen de hoge stoelleuning, terwijl mijn ogen de dingen op het bureau een voor een opnemen. Naast de stapel papieren links staat, op een dik woordenboek, een melkfles met een rode geranium, daarnaast een aarden potje met pennen en potloden, daarnaast een koperen asbak. Ik strek mijn hand uit om een sigaret te pakken, en de glazen kralen van de armband glijden doorzichtig glanzend van onder de pluizige mouw te voorschijn.
Ik kijk, dus ik ben. Het enige dat ik niet zien wil is mezelf, want daar grenst deze wereld zich af, en er is geen andere.

Wanneer ik tussen de middag het huis uit ga om yoghurt, goudreinetten en een buisje potloodstiften te kopen heb ik geen haast, maar mijn voeten gaan sneller dan nodig is. Het werk ging goed, het weer is zacht en wijst op het voorjaar, waar komt die gejaagdheid vandaan? Altijd dezelfde vraag, nooit een afdoend antwoord. Te veel mensen, te grote gebouwen, ja ik weet het; maar ook een dun, voorzichtig zonlicht over de grachten, mijn zijige fluwelen jas die voor ‘t eerst dit jaar niet dicht hoeft, en bij de kruidenier paaseieren in helder gekleurd staniolpapier. Waarom klopt mijn hart dan alsof het gevaar loopt, tranen mijn ogen tegen de zon, en glippen in de kantoorboekhandel vijfentwintig dunne potloodstiften tussen mijn vingers door om als een ragfijn mikado op de toonbank uiteen te vallen, terwijl ik alleen maar wilde weten hoeveel er in een buisje zitten? Met diezelfde handen heb ik vanmorgen de glazen kralen van mijn armband op een nieuwe draad geregen en daar een minuscuul viervoudig knoopje in gelegd, en met dezelfde ogen heb ik gisteren bij het licht van een felle bureaulamp tot diep in de nacht door gelezen. Maar dat was mijn wereld, aan een tafel bij lamplicht, waar alleen vermoeidheid soms dwingt tot verandering. Daarbuiten echter…

Een luid belgerinkel onderbreekt mijn thuisweg, terwijl nog maar één gracht en een klein straatje me van de voordeur scheiden. Gelaten sta ik stil en leun met mijn tas op een inmiddels door de brugwachter neergelaten slagboom. Traag gaat vlak voor me de witte ophaalbrug omhoog, zodat de vuile onderkant, breed en roestig, haast beschamend zichtbaar wordt. Ik kijk nu aandachtig toe, mijn armen om de boodschappentas geslagen. – Geneer je maar niet hoor, zeg ik in stilte tegen het anders zo sierlijke en op vele prentbriefkaarten afgebeelde brugje, en mijn ogen volgen de zware boot die langzaam en bijna geluidloos tussen de kademuren door glijdt. Het is een open vrachtboot vol grind, twee mannen lopen met stokken langs de boorden heen en weer en op het korte achterdek staat, op een geruite deken, een lege kinderbox met een kleurig telraam tussen de houten spijlen. Het kind zal wel binnen zijn, achter de raampjes van de kajuit. Bij de box staat een zonnestoel, en naast een opengeslagen tijdschrift zit een versleten teddybeer, één arm hangt dun en afgekloven langs zijn lijf. Ik kijk de boot na tot hij plechtstatig de hoek om draait en, in breder vaarwater gekomen, stampend en kolkend zijn snelheid verhoogt. Knopen heet dat, bedenk ik terwijl mijn ogen zich iets toeknijpen tegen de schittering van de zon op het water: hij maakt nu meer knopen. Ik schrik op als de brug zich met een bons in ere herstelt en de bomen piepend omhoog gaan, zodat de tas bijna uit mijn armen gedrukt wordt.
Ik heb nu geen haast meer, en sta lang stil bij een boekenstalletje waar alles één gulden kost, drie boeken voor een rijksdaalder. Eenmaal aangekomen bij het hoge oude huis waarin twee kamers van mij zijn haal ik eerst een onbekende fiets weg bij de kamperfoelie die tegen de gevel geplant is, en kijk dan of er al knopjes te zien zijn. Nee, maar wel talloze nieuwe grijsgroene blaadjes; en aan de voet van de struik, tussen de tegels, heeft iemand twee grote, helder oranje primula’s gepoot.
Deze wereld, er is geen betere.
‘Je waarnemingen doen alles eer aan, zelfs een ophaalbrug kan op je medeleven rekenen en mijn eigen primula op een jampotje water; noem je dat dan geen liefhebben?’
‘Nee, het is vooral kijken, en kijken alleen is voldoende. Als je kijkt neem je niets in bezit, je hoeft geen antwoord; maar bij liefhebben ben je uit op wederzijdsheid…’
‘Aha. En wat is daar tegen?’
‘Je wilt een beloning in de wacht slepen, begrijp je, je wilt iets terughebben; terwijl echt, goed kijken op zichzelf al zo volledig is dat wederzijdsheid, dus als er ook nog terug wordt gekeken, een soort paradox geeft – met als eindpunt het kijken naar jezelf.’
‘Je wilt toch niet beweren dat het einddoel van communicatie een blik in de spiegel zou zijn?’
‘O nee, geen doel, maar een onvermijdelijk gevolg. Wederzijdsheid leidt tot de eerste bewuste blik in de spiegel… en dat is, geloof ik, het begin van een soort einde -’
Wanneer de bezoeker, een medebewoner, na een verschrikte blik op zijn horloge en een haastig ‘Later verder, O.K.?’ langs het hoge trappenhuis naar beneden rent en de voordeur heel in de verte in het slot valt sta ik nog peinzend op de donkere overloop en kijk naar de spiegel bij de kapstok. Hoe zouden mensen zijn die nooit spiegels gekend hebben? Helemaal vrij van zelfbewustzijn? Nee, de spiegel zal gevolg zijn, geen oorzaak. Je wilt, op een bepaald moment, zien wat ieder ander ziet behalve jij: de aanblik die je ook zelf blijkt te bieden, je evenbeeld. Pas dan is je voorstelling van de wereld volledig en kun je haar afsluiten, maar dat betekent tezelfdertijd het begin van een soort einde. Waarom kan ik deze dingen toch nooit duidelijk genoeg uitleggen?
Fronsend ga ik aan mijn bureau zitten, voorzie een smal, groen vulpotlood van de nieuwgekochte spelddunne stiften en teken op een schoon vel schrijfmachinepapier zorgvuldig een grote cirkel, die weer even onzuiver wordt als elke meetkundige figuur waarmee ik mijn gedachten doorgaans orden. Zelfs de simpele raaklijn die ik nu links aan de cirkel trek, als profiel van de spiegel die het wereldbeeld afsluit, valt dun en beverig uit. Dan maar een lachspiegel – trouwens vast niet veel verschillend van het rimpelende wateroppervlak dat ooit Narcissus’ ondergang werd. Het begin van zijn einde… La Mythologie, est-elle une Psychologie? Ik leg mijn armen om het papier heen en denk aan het verhaal van de nimf Echo, die Narcissus zo lief had dat ze, toen wederzijdsheid uitbleef omdat Narcissus alleen zichzelf aanbad, ‘wegkwijnde naar lichaam en geest, en slechts een stem werd die zich alleen kon verheffen om ieder ander tot weerklank te dienen.’ Nog niet zo lang geleden deed ik voor haar nauwelijks onder, maar ik ben er op tijd mee opgehouden zodat ik haar nu, aan de overkant van de cirkel, een tweede, iets beter geslaagde raaklijn kan geven. Zij echoot de wereld, hij spiegelt zichzelf: een ideaal paar, zou je denken, zuiver complementair. En diametraal tegenover alles wat nu nog binnen mijn eigen bereik ligt; maar daar kan ik toch moeilijk spijt van hebben. – Nee, ik heb geen spijt, want dit is de plaats waar ik thuis hoor; zo is dat afgesproken.
Ik vouw het papier twee keer dubbel, kras met mijn nagel de vouwlijnen plat, en teken op de voorkant van het zo ontstane boekje de grote bloem van de geranium; dan links-binnen de doorschijnende melkfles, rechtsbinnen een paar kralen van de glazen armband met het viervoudige knoopje in het midden, en op de achterzijde het vulpotlood dat ik vasthoud. Kijk nou weer, een vulpotlood dat zijn evenbeeld natrekt – soms zijn de dingen ook echt geen grein beter dan de mensen. Gehinderd scheur ik het boekje aan stukken, gooi de snippers in de overvolle prullemand naast het bureau, en trek de schrijfmachine vastbesloten naar me toe. Laat ik toch gewoon mijn werk doen, net als ieder ander. Echo en Narcissus zijn raaklijnen: niets deden ze, helemaal niets, alleen liefhebben, zichzelf of een ander, en misschien is daar even weinig verschil tussen als tussen heel koud en heel warm – van allebei krijg je dezelfde blaar. Waar het op aan komt is datgene wat daar tussen in ligt; alleen daar is mijn wereld, en alleen dat is waar ik naar kijken wil.
‘De kennis die ons via de zintuigen bereikt,’ vertalen de klakkende toetsen van de typemachine, ‘verschaft ons de hoogst denkbare zekerheid. Zien, horen, ruiken en voelen vormen de basis van alle kennisverwerving. Kennis die niet zintuiglijk is, en dus op minder zekerheid aanspraak kan maken, noemen we afgeleid, in die zin, dat…’
De deur piept, en als ik me omdraai komt op dunne rode kousebenen Lisa binnen, het dochtertje van de huisbewoner die voor de primula’s zorgde. Onder haar arm houdt ze het grote mythologische platenboek dat ik haar gisteren heb meegegeven, toen een verhaal niet op tijd kon worden uitverteld.
‘Heb je ‘t gelezen?’ vraag ik.
‘Nee, veel te moeilijk,’ zegt ze, legt het boek bij de juiste bladzijde op het bureau neer, en leunt tegen mijn stoel. ‘Zulke rare woorden, idioot gewoon. Wat is nou – eh…’ Ze strijkt met haar wijsvinger over het opschrift boven aan de bladzijde, Metamorphoses Ovidii. ‘Dat kan ik zelfs niet eens zéggen. Wil jij het uitvertellen?’ Vleiend legt ze haar arm om mijn hals; een groot Mickey Mousehorloge tikt tegen mijn oor. ‘Weet je, dan mag jij ook strakjes’ – ze wil keurend op haar horloge kijken, maar het zit om haar andere arm – ‘daarna dus, bij ons komen eten.’ – Ons, dat zijn zij en haar vader. ‘Dat hoeft niet hoor,’ zeg ik terughoudend, ‘ik heb niet zo’n honger Maar ik wil het verhaal best uitvertellen.’
Tevreden wringt ze zich tussen het tafelblad en de stoelleuning op mijn schoot, duwt bedrijvig de schrijfmachine een eindje weg, en controleert nu met succes de tijd: ‘Nog een half uur hebben we, dan moeten we eten. Jij ook hoor, want je zegt altijd dat je geen honger hebt,’ ratelt ze overredend door, ‘en toch ben je veel te dun, voel maar.’ Ze knijpt vakkundig in mijn bovenarm, en voorspelt meteen daar achter aan op sombere toon: ‘Dus als je niet oppast word jij straks ook nog een steen.’ Daar moet ze in haar eentje smakelijk om lachen, de slimme, sprietige Lisa, die zelf alleen rijst met mayonaise zegt te lusten. Echo, had ik haar gisteren verteld, wilde toen Narcissus haar had afgewezen niets meer eten, en veranderde daardoor ten slotte in een holle stenen grot. – ‘De bosnimf kon alleen nog maar zeggen wat iemand anders ook net gezegd had, weet je nog?’ begin ik afleidend, ‘en Narcissus lachte haar uit, en zei dat ze net een papegaai leek Maar Echo durfde zelf niets te zeggen, omdat ze bang was dat iedereen haar dan vervelend zou vinden, dus praatte ze alleen maar anderen na, om niet…’ Lisa gaat streng rechtop zitten, en prikt met haar vinger in het boek. ‘Dat staat er vast niet,’ corrigeert ze, ‘gisteren zei je dat het voor straf was, omdat ze te veel kletste.’ – ‘Nou ja,’ aarzel ik, en draai aan het knopje van haar horloge, zodat de armpjes van het Mickey Mouse poppetje wild in het rond maaien. – ‘Niet doen!’ roept ze, ‘je maakt alles in de war, jij. En je moet opschieten, want straks gaan we allemaal eten!’ Ik kijk naar haar kleine, koppige profiel vlak voor me; haar halflange krulhaar zit vol pluizige knopen, want ze laat zich door niemand kammen. Berustend trek ik het boek dichter bij en vertel de rest van het verhaal vrijwel letterlijk na, alleen de moeilijke woorden vermijdend. Zo zijn we er binnen tien minuten doorheen, en Lisa hangt wat teleurgesteld tegen me aan zodat ik besluit haar nog wat extra’s te vertellen, over de echoput die ik gezien heb en waar een bandrecorder in bleek te zitten, en over de spiegelzaal van de Frame koning, waar hij maar een klein feest hoefde te houden om al het idee te hebben dat hij het grootste bal van de wereld gaf. Ze gaat wakker overeind zitten en zegt dat er op de kermis ook zoiets is, een Spiegelpaleis, maar ze is er nog nooit in geweest, en wil er nu samen een keer heen. – ‘O nee, dat is niks voor mij,’ zeg ik iets te snel, zodat ze haar gezicht verbaasd naar me toe draait. ‘Je kunt er geen kant op of je komt jezelf tegen, in honderd vormen en vermenigvuldigingen, heus, er is niets leuks aan -’ Ik kijk langs haar heen. ‘Heel vroeger ben ik daar een keer vreselijk verdwaald, ik was toen geloof ik bijna net zo oud als jij…’ dringend tikt haar horloge aan mijn oor ‘… maar volgens mij had je nu allang moeten eten.’ – ‘Ja dat zal wel weer,’ zegt Lisa terwijl ze zich stroef van mijn schoot laat glijden, ‘net nou het een keer echt werd.’ Ze staat al op de grond, en trekt ijverig haar kleren recht. ‘Ga je mee?’ – ‘Waarheen? Naar dat spiegelpaleis? Ik zei toch dat…’ – ‘Nee, ik bedoel meteen, voor te eten,’ antwoordt ze, en kijkt me ondoorgrondelijk aan. ‘Weet je wat?’ vervolgt ze listig, handen in de zij, krullen naar achteren schuddend, ‘je mag kiezen: eten of spiegelpaleis, één van de twee, of allebei.’
Grote V of kleine v, logische Lisa. – ‘Je bent slecht, je chanteert me, en in elk geval moet ik nu werken,’ zeg ik afwerend. – ‘Okee, dan dus niet eten maar wel spiegelpaleis,’ stelt ze meedogenloos vast, draait zich vliegensvlug om, en stuift naar de deur. Voordat ik iets terug kan zeggen rent ze al de trap op en is buiten bereik, alleen haar hoge stem galmt nog na: ‘Afgesproken is afgesproken!’

Afgesproken is afgesproken, A = A, dat is dus zo waar als wat, en het zal moeilijk zijn daar iets tegen in te brengen. Ik zet mijn wijsvinger op een kraal van de armband en druk die hard tegen mijn pols. Ik ben wel vaker met Lisa uit geweest: boodschappen doen, de bloemenmarkt, de dierenwinkel. Ze stopt dan altijd haar linker hand in mijn rechter jaszak, en haar kleurige wanten bungelen werkeloos aan koordjes uit haar windjack. Als zij er niet bij is krijgt de jachtigheid die zich in de stad vaak van me meester maakt niet zo veel kans, evenmin trouwens als de haast hypnotiserende rust waarmee ik soms tijden lang voor de etalage van de kantoorboekhandel, speelgoedwinkel of juwelier kan blijven staren en alles zo volmaakt waarneem dat ik het vervolgens weer even volmaakt vergeet, waardoor dezelfde dingen me telkens opnieuw fascineren. – Anderzijds blijven ze me juist daarom ook altijd onbekend, en bieden nauwelijks enige oriëntatie.
Verstrooid schuif ik het mythologieboek weg en trek de typemachine dichter bij: ‘zintuiglijke waarneming… hoogste graad van zekerheid…’ – ‘t Mocht wat. Afgesproken is afgesproken is veel zekerder, dat is een tautologie. En eigenlijk heb ik ook helemaal geen zin meer in werken. Misschien moest ik maar eens een proeftochtje naar die kermis gaan maken, zodat ik Lisa daar ooit veilig heen kan loodsen en niet weer halverwege de route blijf steken omdat ik dan plotseling terug naar huis wil. – In dat soort gevallen laat ‘wat de hoogste graad van zekerheid verschaft’ me opeens totaal in de steek: kleuren worden geluiden, etalages vlakke spiegelruiten, en voorbijgangers vermenigvuldigen zich tot in het oneindige terwijl ik, ja krullenlisa dat heb je goed doorzien, in steen lijk te veranderen; één keer ben ik, in de starre vaart waarmee ik naar huis terug wou, je warme hand uit mijn jaszak kwijtgeraakt en heb je wanhopig gezocht tot jij me tegenkwam; en uiteindelijk heb je toen zelf de sleutels, die ik tot drie keer toe liet vallen, in het slot van de hoge voordeur moeten steken.

Maar dit keer zal het beter gaan, dat beloof ik je.

In het stadsblad vind ik de kermis aangekondigd als Groot Lunapark met Vele Gloednieuwe Attracties; alles op de grote markt in het centrum van de stad, dus dat is van hier uit te lopen. Waar komt dat eigenlijk vandaan, lunapark? Luna was Diana, ook een bosnimf, maar veel belangrijker dan Echo. Voor Diana een heel plein vol kermis, voor Echo alleen een put met een bandrecorder.
Ik loop in een kwartier naar de markt; nu het avond wordt zijn daar overal schijnwerpers aangestoken, en snoeren gekleurde lampjes verbinden de schetterende, felbeschilderde kramen, tenten, draaimolens en gokmachines met het indrukwekkende pièce de résistance: een metershoge, met honderden lichtjes versierde achtbaan waarop helrode wagentjes pijlsnelle golven, bochten en cirkels draaien. Het hele stadsplein is veranderd in een uitbundig glitterdécor, en met een wat vreesachtige nieuwsgierigheid loop ik er om heen, op zoek naar het spiegelpaleis. Wanneer ik de cirkel bijna rond ben zie ik het staan, iets afgezonderd aan de buitenkant, als om zijn doorschijnende glazen wanden tegen het gewoel te beschermen. Voor de entree, roze met gouden krullen net als vroeger, staat een brede man in een blauw, gegalonneerd uniform, handen op de rug, een platte politiepet op het hoofd. Zo ongeveer moet de ingang van een ouderwets, pluchen animeerhuis er eertijds uit hebben gezien, alleen is de rossige schemering daarbinnen in dit geval vervangen door wit neonlicht op kille spiegels; want hier moet je je met je eigen spiegelbeeld vermaken. – Ik begin me nu steeds slechter op mijn gemak te voelen, maar het wordt dan ook tijd om naar huis te gaan. Mijn doel heb ik in elk geval bereikt, en de volgende keer, samen met ondernemende Lisa, gaat het vast nog weer beter.
Niet ontevreden loop ik zonder al te veel haast terug door een verlaten winkelstraat waar het kermislawaai nog maar heel in de verte doorklinkt, en blijf af en toe bij een verlichte etalage stil staan. – Dan, halverwege, vangen mijn oren uit tegenovergestelde richting opnieuw het geluid van muziek: dit keer echter een soort slepende, jazzachtige melodie, die vaag aan vroeger doet denken. Iemand zal zijn radio wel aan hebben staan, met de ramen wijd open terwille van het voorjaar. Mooie muziek trouwens, traag en een beetje zwaarmoedig. Ze speelden dat indertijd aan het einde van feestjes, of bals, hoe was het ook weer… ik sla rechtsaf, een brede zijstraat in, en kom plotseling tot stilstand. Nog geen vijftig meter verderop, aan de overkant van de lege straat, lopen drie mannen langzaam deze richting uit, en daar kwam die muziek vandaan: de één bespeelt een trompet, de ander een reusachtige hoorn en de derde, als ik het goed zie, een trombone. Ze spelen met een soort afwezige concentratie, volmaakt in het ritme van elkaar en hun voetstappen, en met een rust die de wijde, schemerige straat nog ruimer maakt. Onbeweeglijk blijf ik staan kijken naar hun kalme, geïsoleerde manier van doen; voor iedereen zichtbaar, spelen ze toch alleen voor zichzelf, en dat maakt hun gedrag op een wonderlijke manier vanzelfsprekend. De trompettist, die iets voorop loopt, speelt moeiteloos met één hand, en houdt de andere in de zak van zijn lichte regenjas. Wanneer ze de plek waar ik sta naderen kijkt hij even op en haalt als in een reflex zijn hand uit zijn jaszak. Onwillekeurig doet mijn hand hetzelfde. Bijna onmerkbaar heft hij zijn hoofd iets op, als om te groeten, maar de trage muziek die hij speelt hapert geen moment. Ik merk dat mijn hoofd met een vrijwel automatische spiegelbeweging antwoordt, en wanneer zijn hand weer in zijn regenjas verdwijnt voelen de vingers van de mijne opnieuw het warme, verfrommelde tramkaartje dat al jaren diep in mijn jaszak hoort. Ze verdwijnen om de hoek en ik sta nog steeds doodstil, minuten achtereen. Ook als de muziek al lang uit het gehoor is verdwenen echoot ze nog door in mijn hoofd, en de bijna onzichtbare gebaren van de trompettist kan ik nog steeds in mijn eigen arm voelen trillen.
Dit is de wederzijdsheid die ik ken – er is geen andere. Ooit was er een tijd waarin ik daarvoor leefde, en ieders weerklank en evenbeeld in me droeg; maar vlak voor ik hun grot werd, vol spiegels en bandrecorders, heb ik me omgedraaid om mijn eigen wereld in het gezicht te zien. En ook nu draai ik me om: terug, ik moet snel naar mijn kamer. Het is al helemaal donker geworden en ik had allang thuis willen zijn – zoveel werk immers, ik kan me dit soort pauzes helemaal niet veroorloven.

Snel reppen mijn voeten zich over de straatstenen. Het ranke witte bruggetje, dat diep doorveert en rammelend naschudt als er vóór me een auto over heen rijdt, staat vanwege het nieuwe toeristenseizoen volop in de schijnwerpers, en projecteert zijn rimpelloze, haarscherpe reflectie op het donkere grachtwater. – Et tu, Brute.

Maar als ik, eenmaal thuisgekomen, tussen de jassen aan de kapstok de witte regenjas van Lisa’s vader zie hangen haal ik die haast automatisch van het haakje en trek hem aan. Hij komt bijna tot op de grond, en wanneer ik met lange, ritmische passen op de overloop heen en weer stap waaieren de panden breed achter me mee. Eén hand in de jaszak, nee, de linker, de andere arm gebogen, iets omhoog, hoe is het mogelijk dat hij met één hand tegelijk kon spelen en het instrument vasthouden. Ik hef mijn hoofd iets op, haal de hand uit de jaszak: was het een onzeker gebaar? Met opzet of willekeurig? – Ik zet de deur van mijn kamer, rechts aan de overloop, wijd open, ga terug naar het andere eind van de gang, en kom opnieuw aanwandelen, langzaam, in de maat van de muziek die nog steeds in mijn hoofd klinkt; herhaal dan het tweevoudige gebaar – achteloos, verstrooid, verdiept in iets anders – en sla rechtsaf mijn kamer in, zodat ik na nog een paar passen noodgedwongen voor mijn bureau tot stilstand kom. – Daar staat de typemachine, de geranium in zijn melkfles, en het mythologieboek ligt open bij Metamorphoses. Plotseling gegeneerd laat ik mijn arm zakken, de mouw valt ver over mijn hand heen. Wat is dat nu weer voor raar gedoe. Snel loop ik de kamer uit en houd halt bij de spiegel naast de kapstok. Zie je wel. Hoe groot die regenjas ook is, het blijft onherroepelijk je eigen gezicht dat je, over de hoog opgezette kraag heen, zijdelings aankijkt. Altijd, in specula speculorum. Ik laat de jas traag langs mijn schouders op de grond glijden en blijf zo even staan, als op een witte wolk, voordat ik hem voorzichtig oppak en breed over het hele spiegelbeeld heen hang. – Deze wereld, er is geen andere. Witte lakens over de spiegels: ‘Hier kan alleen fluisterend gesproken worden, want de ramen zijn voorgoed gesloten, en nooit zullen wij weer zo liefhebben.’

Al de volgende dag weet Lisa – met een beroep op het nog steeds mooie weer en ‘omdat er anders weer niks van terecht komt’, want, zegt zij, ze kent mij – haar kermisplan te verwezenlijken. Ook haar vader heeft ze mee gekregen, ze komen samen de trap af. Hij groet me verstrooid, met een half oor naar Lisa’s gekwetter luisterend, en kijkt verbaasd naar zijn regenjas, die nog over de spiegel hangt: ‘Wat is dat nou, heb jij dat gedaan Puk?’ – ‘Natuurlijk niet,’ antwoordt Lisa beledigd, schiet op de jas af en geeft er een forse ruk aan, zodat hij met een plof voor haar voeten valt. ‘Onthulling van het standbeeld!’ juicht ze, en springt voor haar spiegelbeeld heen en weer. – ‘Zal ik hem anders weer eens aantrekken?’ aarzelt haar vader. Ja, waarom niet; het is immers, zoals Lisa, nu vóór ons de trappen afdansend uitzingt, mooi weer, het mooiste weer van de wereld: ‘’t Zonnetje schijnt zo heerlijk schoon, we gaan naar de kermis waar ik woon.’
Wanneer we ten slotte gedrieën langs de grachten lopen en Lisa met de éne hand in zijn witte, de andere in mijn zwarte jaszak voor het eerst drie seconden stil is, zegt hij peinzend: ‘Wat je gistermiddag zei over wederzijdsheid enzovoorts weet je, daar zit theoretisch misschien wel wat in… maar als je me toestaat, praktisch ligt het volgens mij…’ – ‘Hee, niet zo gek praten hé!’ roept Lisa, ‘we doen nou iets leuks hoor! We gaan naar de kermis waar ik woon,’ schalt ze opwekkend, en klapt haar handen met jaszak en al op de maat tegen elkaar. – ‘O.K. Puk, jouw feest,’ geeft haar vader toe, met een grimas in mijn richting, en verheugd begint ze aan één van haar breedvoerige uiteenzettingen over het schoolleven.
Wanneer we op de overvolle kermis aankomen wil ze meteen twee suikerspinnen, een roze en een witte, en gefascineerd kijk ik naar de toverachtige glasdraden die in een ommezien vanuit het niets tot een reusachtige pluim aangroeien. Waar Lisa hapt komen er smalle, felrode strepen in, en een roze pluis hecht zich aan haar ene wimper, zodat ze hevig met haar oog moet knipperen. Op naar de draaimolen, de botsauto’s, de waarzegster, de vliegtuigjes. Lisa draait, botst en zwiert met haast verbeten toewijding; ik sta terzijde met de restanten van de witte suikerspin en zie haar maar zelden lachen. Haar vader probeert de schiettent en biedt mij, onder Lisa’s gespannen goedkeuring, een groen ribfluwelen konijntje aan.

Misschien vergeet ze het spiegelpaleis wel. Dat zou plezierig zijn. Maar ze vergeet het niet. ‘Weet je ‘t echt zeker?’ vraag ik nog hoopvol. Ja, ze weet het zeker. ‘Verdwalen doe je heus niet hoor, dat lijkt alleen maar zo,’ stel ik haar nodeloos gerust voordat ze wuivend in het glazen bouwwerk verdwijnt. – ‘Moet je nou niet mee, het kan daar echt erg unheimisch worden,’ spoor ik haar vader ten laatste nog aan, maar hij meent ‘Ach kom,’ en kijkt met een glimlach, handen losjes op de rug, naar de brede glaswand waarachter al tientallen mensen tastend hun weg zoeken. Daar verschijnt ook Lisa, de armen overdreven voor zich uit gestrekt met tien gespreide vingers, haar onderlip strak naar binnen gezogen. Ze weet niet dat wij haar kunnen zien, want wat binnen in spiegelt is van buiten af raam, net als in politiefilms: iemand probeert voor de spiegel met zijn zakdoek een vuiltje uit zijn oog te halen en in de aangrenzende kamer kijkt zijn ergste vijand hem kalm, want ongezien, pal in het gezicht. Lisa verdwijnt, verschijnt even later op een andere plaats opnieuw en trekt rare gezichten, steekt haar buik vooruit, wappert met haar handen langs haar oren en duikt tot op haar hurken in elkaar, druk in de weer met haar evenbeeld. Ze rent verder en botst vlak voor onze ogen tegen het verraderlijke glas. ‘Ho,’ bromt haar vader naast me. Lisa wrijft over haar neus en kijkt beteuterd. Dan draait ze zich om en verdwijnt opnieuw in de doolhof.
Het is nu zaak me niet in haar te verplaatsen, niet te voelen hoe ze wordt opgeslokt door dat vreselijke labyrinth van verwrongen, gerekte, opgeblazen en ingedeukte beeltenissen waar ik zelf lang geleden, zo oud ongeveer als Lisa nu… nee, niet aan denken, absoluut niet aan denken, niet doen – vertwijfeld hechten mijn ogen zich aan Lisa’s vader die nog steeds in dezelfde ruststand, voeten iets gespreid, armen op de rug, regenjas lang en los, naar de glaswand tuurt en niet schijnt te merken dat de muziek overal om ons heen steeds luider schettert en de hoeveelheid mensen zich razendsnel kwadrateert, multipliceert, tegen me aan botst, over me heen walst – zijn gezicht draait opzij en kijkt me aan, zijn gestalte komt een stap dichter bij. ‘Luister,’ zegt hij, achteloos een lange gekrulde haar van zijn mouw plukkend, een haar van Lisa – ‘ik moet zoals gezegd nog steeds denken aan wat je zei over liefhebben, wederzijdsheid enzovoorts enzoverder…’ ‘Hoezo enzovoorts enzoverder,’ zeg ik gejaagd, ‘ik begrijp helemaal niet wat je bedoelt met Lisa daar in dat afgrijselijke spiegelding, ze moet er al lang uit, en jij staat daar maar en gooit haar haren om je heen…’ – Hij kijkt me verbaasd aan, terwijl ik zenuwachtig aan mijn armband trek en met dezelfde hand naar de glazen muur probeer te wijzen. Mijn duim blijft haken, de armband knapt, en ratelend vallen de kralen één voor een op het plaveisel. Als doorschijnende druppels, glinsterend in de zon, dansen ze nog een paar keien verder, rollen even door, en blijven dan trillend liggen. Hij bukt zich, ik buk me en even kijkt hij me van heel dicht bij aan, zijn ogen blauw als die van Lisa, maar als we ten slotte overeind komen liggen op zijn hand zestien gladde, heldere knikkers. ‘Dat zijn ze allemaal,’ tel ik, ‘geen eentje weg.’ – ‘Kijk, daar is Puk ook al,’ merkt hij op en ik kijk, ja, het is waar. Er ontsnapt me een zo diepe, bevrijdende zucht dat de tranen me in de ogen springen, en ik gegeneerd naar een zakdoek begin te zoeken. Voorzichtig, de hand vol kralen behoedzaam recht houdend, legt hij zijn vrije hand om mijn schouder en zegt zachtjes of hij ‘mag vragen wat er nu allemaal aan mankeert,’ maar ik lach alweer, buk me snel, en zoen de aanstormende Lisa op haar oor. ‘Ha, dat zag ik anders heus wel hoor!’ juicht ze, ‘doe maar niet net alsof jullie niks van plan waren!’ Ze gaat op haar tenen staan om in haar vaders opgeheven hand te kijken. – ‘Hoe vond je het Lisa,’ vraag ik, ‘kon je de weg terug op tijd vinden, toen je er uit wou?’ ‘Wat is daar nou aan,’ schudt ze haar krullen, ‘ik was vanzelf weer bij de uitgang, nou, toen ben ik er nog even in gegaan, en toen ging ik er weer uit, heel gewoon.’ – ‘En vond je het leuk? dring ik aan. ‘Ja hoor, best wel,’ zegt Lisa toegeeflijk, maar haar ogen kleven al weer aan een volgende attractie, en als een magneet wordt ze naar de achtbaan getrokken. – ‘Daar mag ik ook nog in hè?’
Lisa en haar vader in de achtbaan. Mijn jaszak vol warme kralen tuur ik tegen het zonlicht in, hun hels rondtollende rode karretje met de ogen volgend. Morgenavond, als Lisa in bed ligt, wil hij komen praten. – ‘Een lang, ernstig gesprek,’ zei hij, terwijl zijn wenkbrauwen vragend omhoog gingen, ‘goed? Maar ik beloof je,’ vervolgde hij bijna grimmig, ‘dat het niettemin gezellig gaat worden. O.K.?’
‘O.K.,’ heb ik geantwoord, ‘O.K.’

Zijn witte regenjas hangt weer naar behoren aan de kapstok; daarnaast, aan de capuchon, het windjack van Lisa met haar felgekleurde wanten aan koordjes uit de mouwen, en daarnaast mijn zwart fluwelen mantel. Ik zit aan mijn bureau en rijg, voor de zoveelste keer, zestien glaskralen aan een touwtje. Misschien zou ik het inderdaad eens met een elastiekje moeten proberen, zoals Lisa’s vader voorstelde, dat geeft veel meer mee; ik zou de armband ook makkelijker aan en af kunnen krijgen. ‘Het rekbaarheidsprincipe,’ had hij terloops betoogd, ‘is namelijk ver te prefereren boven alles wat strak en onbuigzaam -’ ‘… maar betrouwbaar is,’ zei ik snel, omdat hij duidelijk meer bedoelde dan mijn armband. Hij schudde lachend zijn hoofd, zijn ogen zochten Lisa in de kermismenigte: ‘Daar spreek ik je dan morgen wel over.’
Peinzend zuig ik een natte punt aan het touwtje, en duw het met moeite door de vijfde kraal heen. Dan sta ik plotseling op, loop naar de muurkast en rommel in een oud theeblikje tussen paperclips, punaises, draadjes en postzegels. Geen elastiekje. Natuurlijk niet: in mijn wereld zijn elastiekjes niet nodig. In de zijne – hij praat over liefhebben alsof het een sport is. ‘Jij alsof het een rekensom is,’ was bij de achtbaan zijn voorlopig weerwoord, hand in de zak van zijn witte regenjas, gravend op zoek naar kleingeld. Mijn hand, in mijn jaszak, groef opnieuw de verfrommelde tramkaart op. Ik klap het theebusje dicht en kijk besluiteloos naar mijn bureau met de schrijfmachine, de geranium, een rode zakdoek waarop een bergje glanzende, doorschijnende kralen. – Mijn wereld, er is geen betere, want in deze kamer glimmen geen spiegels meer om mijn aanwezigheid te registreren of na te apen, en hier zal geen echo van buiten ooit nog doordringen; zo was dat immers afgesproken. Elders zijn mensen in regenjassen, er zijn ophaalbruggen, lunaparken; maar hier… ik ga zitten, en pak het touwtje van de armband weer op. Het is klef, ik heb er te veel aan gelikt, en de kraal die ik aanrijg wordt meteen dof van de vingerafdrukken. – Aarzelend schuif ik de bureaustoel opnieuw achteruit, en sta op. Ik loop naar de deur, over de gang, langs de kapstok, de trap op. Misschien heeft hij nog wel zo’n elastiekje over, dan kan ik meteen Lisa even welterusten zeggen. Maar daarna ga ik wel meteen naar mijn kamer en aan het werk, want daar is mijn wereld, en ik hoef geen andere: zo was dat afgesproken.

De Revisor staat garant voor nieuwe literatuur sinds 1974, en daarom blijft het goed grasduinen in onze archieven (bij de DBNL). In 1977 debuteerde Hedda Martens in ons tijdschrift, met de eerste van tien bijdragen in de loop van onze geschiedenis. We publiceren nieuw werk van haar, vijf ‘Humeuren’, en bij gelegenheid daarvan hernemen we haar vroegere verhalen. Dit is ‘De tuin’, uit het vierde nummer van 1979.

*

Toen ik veel jonger was, en nog vrij van verwachtingen, had de tuin al mijn aandacht: in de herfst ving ik er met een lange dunne bamboestok spinnen uit hun web om ze over de schutting te tikken of te begraven, in de zomer lag ik bij de vijver om vliegjes en kleine motvlinders uit het water te redden en ze in een lange natte rij op de rand te drogen te leggen, in de lente pelde ik de knoppen van de bloemen open zodat ze snel genoeg uit konden komen – steeds was de tuin vol opdrachten, en wanneer die uitgevoerd waren klom ik bij de poes op het schuurtje om tevreden heel mijn werkterrein te overzien. Op foto’s uit die tijd stond ik vaak alleen buiten met de handen op de rug en een neus vol rimpels, turend tegen het zonlicht. Jurken met felle strepen en blokken, en ‘s winters een gebreide muts tot ver over de oren: wie zou me uitlachen? Ook anderen hadden nog geen oordeel. Alles was immers gegeven, en daarbinnen was zoveel te doen.

Praten deed ik niet veel, maar waarom zou ik? Wanneer er kinderen kwamen voerden we geen gesprekken, maar speelden, en de enige taal die daarbij nodig was diende tot onderhandelen, hooguit aangevuld met het napraten van een volwassen frase. Hoe zou ik verslag van iets willen doen, een mening geven? Ik was nergens getuige van omdat ik alles volledig meemaakte, en daarop geen enkele aanvulling nodig had.

‘Wat doe jij toch steeds in die tuin?’
Praten is geen getuigenis, maar een bekentenis. Nog voordat mijn moeder, die fronsend in de verbandtrommel zoekt, haar vraag kan herhalen vertel ik vlug van de bij die ik uit de vijver wilde redden, maar die me toen plotseling gestoken heeft, vlak onder mijn nagel. ‘Je bent onderdehand ook veel te oud voor dat soort dingen.’ Een klodder zalf, gaasverband dat aan het eind fel wordt ingeknipt en vastgeknoopt. – Welk soort dingen? Die van de tuin, de vijver, de schuur? Ik staar lang en afwezig naar de verbonden vinger, die vreemd klopt, alsof hij er niet meer echt bijhoort. Ik leg de andere hand ernaast, leg beide over elkaar, naast elkaar, steek ze omhoog. Dan sta ik langzaam op en loop met geheven handen voetje voor voetje naar de spiegel in de gang. Twintig vingers, vier handen. Daarboven donkere ogen met een frons er tussen, en een neus die veel te veel glimt zodat ik er met de rug van mijn goede hand overheen wrijf, het toiletkastje open, en de schildpadden poederdoos van mijn moeder te voorschijn haal. Daarna borstel ik langdurig mijn haar, totdat de krullen wijd uit staan.
Kijk, dat ben ik dus. Ik klap het kastje dicht en loop naar de kamer van mijn zusje om haar de vinger te laten zien. Wanneer ik haar aankijk valt me voor het eerst op dat haar ogen donkerder zijn dan bij mij, en dat ze geen krullen heeft. Ik staar naar haar handen die gladder zijn dan de mijne, met rood gelakte nagels. ‘Wat doe je toch raar’, zegt ze, ‘altijd dat gekijk van jou. Kun je soms niet praten?’ – Ik doe raar, ik doe dingen en ik praat te weinig. Dus haal ik diep adem en doe zo uitvoerig mogelijk verslag van de bij, tot ze verbaasd begint te lachen en vraagt waar ik het vandaan haal: ‘Zo heb ik je nog nooit meegemaakt!’ Als beloning mag ik haar oogschaduw gebruiken, en het zwarte borsteltje voor de wimpers. Wanneer ik me tenslotte met een brede toneelglimlach van de spiegel af draai zegt ze ‘Poeh, chic hoor! Je lijkt wel achttien ineens.’

Daarna beginnen verwachtingen een rol te spelen; de mijne, maar ook die van anderen. Om beide kanten tegelijk tevreden te stellen is het vooral nodig zoveel mogelijk te praten: wervend, bezwerend, omzichtig. Alles wat ik doe lijkt opeens om voorspraak te vragen, en ik begrijp niet meer hoe ik ooit mijn dagen zo vanzelfsprekend door kon brengen, ongezien door hen, maar, vooral, ongezien door mijzelf. Wat deed ik toch steeds in die tuin?
Nu loop ik vier keer per dag op dunne hakken over de bemoste tegels, een hoekige schooltas onder de arm. Het pad naar het tuinpoortje is glibberig en onvast, en als ik laat in de namiddag terugkeer is mijn hoofd zwaar van gedachten over de indruk die ik behoor te maken, wil maken, of in werkelijkheid gemaakt zal hebben. In de zomer zit ik soms wel even buiten, maar dan met mijn gezicht vol zonnebrandcrème om snel bruin te worden. Dat staat gezonder dan de vale kleur die ik overhoud aan al dat denken, dat alleen minder wil worden wanneer ik lees. Dus lees ik zoveel mogelijk; soms moet ik er tot diep in de nacht mee door gaan, ondanks de dreigende contrôle. ‘Wat doe je toch steeds op dat kamertje, moeten we soms nog strengere maatregelen nemen?’ Nee, die neem ik zelf wel – maar naarmate mijn methodes verfijnder worden wordt mijn bewustzijn scherper, sta ik vaker verbeten voor de spiegel, oefen een glimlach en een geestige opmerking voor buitenshuis of een onschuldige blik en een afleidend vertelsel voor binnenshuis, trek aan mijn kleren, knijp in mijn wangen, ruk aan een redeloze krul – maar op den duur lijkt er geen beginnen meer aan, en raak ik het spoor totaal bijster. Er is geen middenweg. Hun wensen verdragen zich niet met de mijne, maar de mijne verdragen zich evenmin met mezelf. Wat ik zelf ben is ooit, lang geleden, zo vanzelfsprekend geweest, dat ik het niet onthouden heb. Ik voel alleen dat er geen enkele vorm op wil passen, alsof iedere verbinding die ik probeer onophoudelijk gevaar loopt. Pas ‘s nachts, als ik in het geheim kan lezen, ben ik veilig – althans voor mijn eigen toezicht. Maar zelfs het geringste kraken van de trap brengt me opnieuw in paniek, soms zelfs zo hevig dat ik, het bedlampje volop brandend, verstard naar betekenisloze woorden blijf staren, tot de deur openklapt in een baan van wit ganglicht, en een stroom van felle verwijten naar binnen slaat. Nog uren daarna lig ik bewegingloos in het donker, met een hoofd dat bonst van het nadenken. De slaap die dan eindelijk volgt is kort en onrustig, en op school zie ik er opnieuw ontoonbaar uit.
Zes jaar gymnasium. En pas dan word ik inderdaad achttien.

Achttien ja, maar achtentwintig? Acht-en-twintig jaar, wie heeft dat voor elkaar gekregen? Al die maanden, weken, dagen moeten in mijn eigen aanwezigheid verstreken zijn – wat deed ik toch steeds, al die tijd? Ik deed te weinig, en ik praatte te veel: om alle indrukken die ik niet wilde maken uit te wissen, die welke ik wel wilde maken voor te bereiden, mijn verontschuldigingen te rechtvaardigen, mijn beweegredenen te herzien. Langzaam maar zeker zag ik zo evenwel kans, me een toereikend aantal vrienden en kennissen te verwerven, en vervolgens legde ik me er met grote opletttendheid op toe het hun in zoveel mogelijk opzichten volledig naar de zin te maken. Hierin ontwikkelde ik een vaardigheid die op den duur nog maar nauwelijks van echt te onderscheiden viel; men kon zelfs denken dat ik een mening had, ideeën, een strikt eigen humor. Maar hoe groter mijn vriendenkring, hoe genuanceerder mijn opvattingen. Ik sprak ieders taal, parafraseerde ieders vertelling – een kosmisch woordenspel dat zich gestaag uitbreidde, totdat er geen gelegenheid meer was waar ik niet perfect bij paste. De gunsten die ik daarmee won werden uiteindelijk definitief bevestigd door de geamuseerde en ontfermende belangstelling van een grote, rustige man, die me eerst zijn boeken leende, toen mee op reis nam, en ten slotte vroeg, bij hem in huis te komen wonen.
Pas daarna begon echter geleidelijk aan tot me door te dringen dat ik me intussen in een wereld bevond waarvan de hoge kwaliteit en de evenwichtigheid me verbijsterden. Hoe was ik hier beland? Waar had ik dat aan te danken? Pogingen ook dit te rechtvaardigen liepen voor het eerst sinds al die overbezette jaren weer uit op het oude, verlammende gevoel dat ik niet zijn kon wat ik behoorde te zijn. Nu had ik dan inderdaad bereikt wat ik wilde bereiken en maakte precies de indruk die ik altijd had willen maken, maar de handhaving daarvan begon langzaam maar zeker boven mijn krachten te groeien. Beelden van heel vroeger drongen zich steeds onweerstaanbaarder op, en gingen groteske verbindingen aan met mijn volwassen bestaan. Volwassen, omdat ik werkelijk al bijna dertig moest zijn.

‘Wat doe je toch steeds met je tijd? Je zegt dat je het overal te druk voor hebt, maar waarmee, dat kun je niet zeggen; zelfs onze dierbaarste vrienden keur je nog maar nauwelijks een woord waardig.’ Reinderts geamuseerde glimlach wordt steeds schaarser, en met welk recht zou ik hem tegenspreken? Dit is de indruk die het maakt, ook al zijn mijn eigen redenen daar nog zo vreemd aan, en het is zeker een feit dat ik nooit aardig genoeg kan zijn om al die vriendschap nog langer te rechtvaardigen. Maar als ik niet meer onderhoudend ben, niet meer praat en lach als voorheen, zal er onherroepelijk van alles aan het licht komen. Want ik weet nu dat ik nog nooit één waarheid gezegd heb. Sinds ik werkelijk begon te praten heb ik ieder woord gelogen. Ik haat mijn stem, haat mijn beeld in de spiegel. Ik haat iedere indruk die ik achterlaat. Ik wil dat gezicht niet meer zien, die lach niet meer horen, ze leggen alleen valse verbindingen. Ik wil niet meer praten. Ik zal niet meer praten, tot ik weet wat ik te bekennen heb.
En zo, verstoken van het enige middel om wat dan ook te verantwoorden wacht ik, star en zwijgzaam, op de aanval die nu zeker moet komen. Want ik weet heel goed dat ik alleen aanvaard werd op grond van medeplichtigheid: al hun meningen waren de mijne, in alles zou ik hen bijstaan en verdedigen; maar nu deserteer ik. Ik blijf zoveel mogelijk binnenshuis, en wacht af.
Waarom komen ze nu niet? Waarom komt niemand me betichten, bedreigen, aangeven? Een verraderlijke stilte neemt langzaam maar zeker het hele huis in bezit. De telefoon en de bel rinkelen steeds minder, en als ik eens iemand spreek, toont men een zo vriendelijke en bezorgde belangstelling, dat ieder houvast me ontglipt, en ik toch telkens weer briefjes wil versturen waarop staat dat het niets geeft, dat het willekeurig is, tijdelijk, dat het hen niet betreft – niet hen? Maar wie dan wel? Wie heb ik dan zo perfide misleid?
Ik verlang naar een vreselijk ongeluk, een ramp die alleen mij treffen zal. Een deur die openslaat en me in een genadeloos fel licht zet, overspoeld door de meest verpletterende aanklachten.

Zo kruipen de dagen en de weken heimelijk verder, en passeert mijn dertigste verjaardag ten slotte vrijwel onopgemerkt. Reindert geeft me een boekenbon cadeau, en ik besef dat ik zelfs met hem alleen nog maar praat om te onderhandelen: wij wisselen mededelingen uit, opdrachten, en als het af en toe toch nodig is een mening te geven kies ik de stem en de formulering van anderen. Wat hem echter vooral moet hinderen is dat ik tegenwoordig geen jij en jou meer kan zeggen: ik gebruik namen. ‘Wil Reindert het zout aangeven?’ ‘Dit huis is van Reindert, en als die er liever alleen in wil wonen…’ Vooral dat laatste zeg ik vaak, omdat hij daartoe, lijkt me, alle reden heeft.
Wanneer ik dan ook, daags na mijn verjaardag, mijn ouders aan de telefoon krijg en hoor dat ze voor een aantal weken naar het buitenland vertrekken, stel ik hen dadelijk voor, hun huis zo lang aan mij uit te lenen. Ze stemmen, zij het na enig overleg, toe, maar tot mijn verbazing is Reindert niet blij dat ik een tijdje bij hem weg ga. Hij wil me in elk geval dagelijks op mogen bellen, en in de weekends zal hij overkomen.

‘En open gaan de zware deur’ – van welke dichter was dat ook weer? Weifelend steek ik, nadat ik op een zonnige herfstochtend mijn oude koffer het bordes op gezeuld heb, de sleutel in het koperen lipsslot. Naar links of naar rechts draaien? Dat vergeet ik altijd. ‘De goede kant op’, repeteert Reindert dan steeds, maar wat is de goede kant? En van mij uit gezien, of vanuit het sleutelgat? ‘Póntos euxéinos’, hoor ik opeens de stem van mijn vroegere leraar oude talen, en meteen, terwijl de brede voordeur in beweging komt, schiet ook de naam van de dichter me weer te binnen. Een veel te gewone naam, ergens rechts bovenaan in een blauw schoolboekje waarvan ik ieder plaatje ter wille van de diepte nauwkeurig nagetrokken en gearceerd heb. Ik kom in het marmeren voorportaal, dat wordt afgesloten door een gegraveerd glazen tochtdeur. Daarachter begint het huis. Ik zet de koffer neer op de plaats waar vroeger mijn schooltas hoorde, hang mijn jas aan een smeedijzeren hanger in de garderobe, loop door naar de grote woonkamer, en beland haast automatisch voor de hoge houten kast waarin de koekjestrommel moet staan. Pas wanneer ik tot de ontdekking kom dat de lange vingers en mariabiscuitjes vervangen zijn door een zondags restant krakelingen met roomboterallerlei klap ik snel het deksel terug, schuif de trommel op zijn plaats, en sluit de kast zorgvuldig af. Dan draai ik me behoedzaam om. Ik knijp mijn ogen stijf dicht, sper ze wijd open en kijk spiedend in het rond. Stil is het hier, en netjes ook. Alles net zoals vroeger, maar alleen zo schoon en opgeruimd; alsof het huis eigenlijk verhuurd wordt. Op mijn tenen loop ik langs het jadekastje, het rooktafeltje en de schemerlamp naar de tuindeuren, trek één van de velours overgordijnen iets dicht, en tuur daarlangs oplettend naar buiten.
Maar wanneer ik dan de tuin terug zie, alles precies zoals ik het bijna vergeten was: de tegels, het grasveld, het vogelhuis bij de vijver, de zware rhododendrons achterin met daarvoor de rode en gele dahlia’s, paarse asters, chrysanten, verlies ik als bij toverslag iedere waakzaamheid, en zie alleen nog maar de tuin terug, De Tuin. De zon schijnt door de ruiten heen naar binnen en maakt me warm en duizelig, zodat ik mijn ogen iets toe moet knijpen en beide handen als een brug tussen het glas en mijn voorhoofd houd. Ik kijk aan één stuk door, en herken alles volledig: het gras is nog nat van de dauw, twee zwarte merels scharrelen bij het tuinpad, en tussen de dahlia’s en asters glinsteren talloze spinnewebben – met of zonder spinnen, dat kan ik van hieruit niet zo goed zien. Zou iemand daar wel voor gezorgd hebben? Opeens weet ik heel zeker wat me te doen staat. Ik wrik de tuindeuren open, steek de veranda over en loop dwars door het natte gras naar de dahliastruiken, die hoog aan dunne bamboestokkken zijn opgebonden. De bloemen schudden zachtjes heen en weer als ik voorzichtig een stok los probeer te trekken, en grote koude druppels vallen op mijn handen. Ik kijk op, en een vuurrode dahlia wiegt vlak voor mijn gezicht heen en weer. ‘Wijnrood, bloedrood, karmozijnrood, robijnrood’, fluister ik vriendelijk, ‘dag robijnrode bloem.’
‘Dag robijnrode bloem’, herhaal ik nu luider, en verbaasd frons ik mijn wenkbrauwen. Wat zei ik daar? Ik kijk naar de bloem, naar de grond, en herhaal opnieuw wat ik zei. Ja? Ook als ik niet kijk en er met mijn rug naar toe ga staan? Met ingehouden adem draai ik me om, en terwijl ik vaag in de verte de open tuindeuren zie, en de kamer daarachter, zeg ik weer: ‘Een robijnrode bloem.’ Het werkt nog steeds! Zodra ik de woorden uitspreek zie ik de bloem erbij, net zo mooi als in het echt, of eigenlijk nog mooier – er lijkt, tussen wat ik zeg en wat er is, een verbinding te zijn die ik nog nooit eerder ontdekt heb. Hoe kan dat opeens? Ongelovig prik ik de dunne bamboestok, die ik nog als een toverstaf vasthield, loodrecht in het gazon en loop langzaam in de richting van de herfstasters, chrysanten, lupinen; ik noem hun kleuren één voor een, hun grootte, hun aantal, en mijn verbijstering groeit. Ik kijk naar het schuurtje en noem de verkleurde wingerdbladeren waarachter het schuil gaat, dan het schuurtje zelf, de schutting, het tuinpoortje; een mus, nog een mus, drie spinnen, de vijver – dit lijkt haast onuitputtelijk, de tuin is zo groot, zou het ook in het huis kunnen, de chinese borden, de eettafel de koektrommel?
Alles, alles lukt. Alles is precies zoals ik het zeg: eerst noem ik iets terwijl ik kijk, dan samen met een ander woord terwijl ik niet kijk, dan, de handen voor de ogen, een hele serie dingen achter elkaar, en het werkt, haast als een extra dimensie: alsof alles pas nu een omtrek, een plaats krijgt. – Tenslotte bereik ik langs duizend omwegen de grote antieke kast, trek hem open en zoek een dik besuikerde krakeling uit de trommel. Ik ga op een stoel bij de tafel zitten, zeg ‘Dit is groots’, en vind zelfs daarin een overdaad aan betekenis. Dan barst ik in lachen uit en lach, schater, schok van het lachen, totdat de krakeling op de grond valt. Ik pak hem op, spring overeind, ren naar de telefoon, en bel Reindert.
‘Hee’, vraagt hij, ‘ben jij dat? Sleutel kwijt?’
‘Nee’, zeg ik, de hoorn pijnlijk hard tegen mijn oor drukkend, ‘nee luister, er is iets wonderbaarlijks. Luister Reindert, ik geef alles namen, en het werkt! Hoor je me? Er zijn robijnrode dahlia’s, oranjegele wingerdbladeren, het tuinpoortje is van groengeverfd hout en rond van boven, en deze krakeling glimt van de gesmolten suiker…’ – ‘welke krakeling’, onderbreekt hij, ‘waar ben je in vredesnaam terecht gekomen? Wat is er gebeurd?’ – ‘Alles’, antwoord ik, ‘overal. Dit is fantastisch, Reindert, ik kom hier in dit huis, ik loop door de tuin, en opeens kan ik alles zeggen omdat ik in mijn hoofd overal beelden van krijg, elk woord heeft betekenis, ik voel wat ik zeg, begrijp je? En omdat ik het voel is het meteen ook waar, bedenk ik nu, zo waar als het maar zijn kan; voor het eerst van mijn leven spreek ik zomaar vanzelf de waarheid! En van de dingen in de tuin kan ik verder alle andere waarheden afleiden, het porselein, de kast, de koekjestrommel…’ – ‘Derhalve de krakeling’, concludeert Reindert. Hij lacht zachtjes. ‘Kijk eens aan, vandaar. En heb je mij toen van de telefoon afgeleid?’
‘Jou?’ Ik aarzel. De geamuseerdheid die ik al maanden niet meer in zijn stem gehoord heb wekt verre herinneringen aan een tijd vol mensen, allemaal mensen, tegen wie ik steeds maar moest praten en praten… – ‘Mensen weet ik nog niet’, zeg ik snel, ‘maar ik ben ook nog maar net begonnen, en alles moet natuurlijk niet tegelijk, zie je. Ik begin namelijk eerst met de tuin, dan de dieren in de tuin, het huis – misschien ga ik hier ook nog wat oude fotoalbums bekijken, dat geeft alvast beelden van mensen, en natuurlijk dan ook een gevoel’.
‘Mogelijk een wat erg historisch gevoel’, meent Reindert. ‘Zou je er anders bijvoorbeeld niet voor voelen als ik mezelf in levende lijve aandiende? Ik ben nu wel erg benieuwd naar je. Vanavond kan -’ ‘Nee, nee, nu nog maar niet’, zeg ik haastig, ‘ik kan beter eerst een paar dagen alleen blijven, dat hadden we toch ook afgesproken? Is dat goed?’
‘Ja hoor’, geeft hij toe, ‘natuurlijk. Maar het is zo heerlijk om je weer gewoon te horen praten. Zul je dat ook zonder tuin blijven doen? Of zouden we nu eindelijk eens echt een benedenhuis gaan zoeken? Dan kun je alle bloemen die je mooi vindt bij elkaar in je eigen tuin planten’.
‘Maar ik hoef ze helemaal niet in het echt te hebben’, antwoord ik afwezig, ‘ik heb ze immers al in mijn eigen hoofd, ik hoef hun namen maar te noemen, of hun kleur, en ik zie ze zo voor me’.
‘En de realiteit dan, zul je de realiteit niet uit het oog verliezen? Hoe zit dat eigenlijk – heb je wel eten daar, dat soort dingen, en vind je het niet vervelend om helemaal alleen in zo’n groot huis te zitten?’
‘Welnee’, zeg ik, en kijk door de openslaande deuren naar buiten. ‘De zon schijnt nog steeds. Schijnt bij jou ook de zon? Nu wil ik weer de tuin in, ok? Tot zaterdag’.
‘Vrijdagavond’, verbetert hij, ‘maar als je me eerder wilt zien, zul je dan bellen?’ ‘Goed,’ zeg ik, ‘ik ga nu naar buiten’.
‘De groeten aan de pioenrozen’, hoor ik hem nog zeggen, en dan ligt de hoorn op de haak. Pioenrozen? Ik weet niet eens wat dat zijn. Eerst beelden, dan namen. Woorden alleen hebben geen enkele inhoud. – En mensen? Natuurlijk wel, mensen wel. Maar waarom kan ik me Reinderts gezicht dan niet voor ogen halen? De dahlia heb ik meteen weer, en de gordijnen, zelfs de telefoon staat me zwart en glimmend voor de geest – waarom hij dan niet? En iemand anders, wie ik ook probeer, evenmin?
Maar wat kan het me ook eigenlijk schelen – snel loop ik de tuin in, trek de bamboestok uit het gras, en wandel prikkend en wijzend over het gazon, door het huis, de trappen op; ik buig me over de balkonrand, uit het logeerkamerraam, over de dubbele wastafel in de badkamer om lang en aandachtig in de brede spiegel te kijken, en breng de rest van de ochtend en de hele middag naamgevend door tot de schemering invalt.
Alles is bekeken, ook mijn kamer boven, de kleur van het behang, het boekenrekje met een stapel oude schoolschriften, de pluche dieren in een mand. Tenslotte ben ik zelfs op de vliering geklommen waar ik, onder een groot wit laken, drie keurig opgemaakte poppebedden ontdek, elk aan het hoofd- zowel als het voeteneinde doodstil beslapen door poppen van mijn zusje en mij. Ik aai ze stuk voor stuk, doe de knoopjes van hun kleren voorzichtig open en dicht, noem hun ingewikkelde namen in alle volgordes. Als ik het laken tenslotte terugvouw is het boven al bijna donker, maar de tuin kan ik, in het laatste licht, nog één keer opzoeken. Het is er heel stil geworden, met schemerige kleuren.
Nadat ik de bamboestok weer op precies dezelfde plaats tussen de dahlia’s heb geschoven doe ik de verandadeuren haast geruisloos dicht, steek de lamp bij de kachel aan, en loop naar het zwarte jadekastje, waar achter twee deurtjes, onderin, de oude fotoalbums liggen. Ik haal een grote beker chocolademelk, zet de koekjestrommel er naast, en leg de albums in een rij voor mijn voeten.
Dan kijk ik foto’s, uren achtereen. Het vloeipapier ritselt tussen de zware, grijskartonnen bladen, en soms is een foto losgeraakt, zodat ik achterop in verbleekt vulpenschrift een seizoen, een jaartal en een paar namen zie staan. ‘Zomer ’53, met Jo, Hans en de kinderen in Bergen.’ Witte zonnehoedjes, een bolderwagen, mijn zusje laat twee handen vol schelpen zien. – Ik lik aan de losgeraakte hoekjes, over vijfentwintig jaar oud spuug heen, en plak de foto boven de gelijknamige tekst in het album. De beelden die nu in mijn hoofd komen lijken de voorafgaande van het huis en de tuin sterker te verbinden, wederzijdser, en dit, bedenk ik opeens, is misschien wat mensen doen: hun voortdurende aanwezigheid geeft je indrukken een sfeer van veilig, vanzelfsprekend toebehoren.

‘Wat doe jij toch steeds in die tuin?’ Plotseling, als ik het vijfde album opsla, schiet die zin even helder door mijn hoofd als de aanblik van deze veel nieuwere, glanzende foto’s. Ze zijn groter, zonder kartelrandjes, en lichter van kleur, terwijl de getoonde kinderen al bijna even groot zijn als wij konden worden. Mijn zusje in haar eerste tweedelige badpak – het seizoen is weer zomer, en het onderschrift draagt een fier uitroepteken. Snel sla ik de pagina’s om; in dit boek zijn ze spierwit, zonder vloeipapier, en het linkerblad is steeds blanco gelaten. De bladen draaien stroef en scheef over de spiraal in het midden, en wanneer ik een onhandige slok chocolademelk neem plenst een leverkleurige vlek over een fotoserie waarop ‘de dochters zich prepareren op een nieuw schooljaar in klasse II resp. V Gmn.’ Grote rollen kaftpapier, op de laatste foto houdt mijn zusje een zojuist geplastificeerde Homerus voor haar gezicht. – Gauw naar de keuken, vaatdoek halen. Het is donker in de gang, en een lichte paniek overvalt me. Wat een onzin ook, die albums, ik heb er allang genoeg van gekregen, wat er verder nog komt interesseert me trouwens ook helemaal niet. Maar wanneer ik de chocolademelk slordig heb weggeveegd blader ik toch gejaagd verder. Jurken met petticoats worden kokerrokjes, sandalen queenies met bandjes. Dan, opeens, stuit ik op een grote, centraal opgeplakte kleurenfoto van mijn ‘zojuist behangen meisjeskamer, voorjaar 1964’. Muren in wit en pastelgeel, rotan stoeltjes met zacht fluwelen kussens, een crème gelakte hoge theetafel met kopjes, de zilveren theelepeltjes staan in het melkkannetje. Het boekenrek, de mand met pluche beesten, de spiegel, die afschuwelijke spiegel – zie ik daar haarspeldjes naast liggen, een vlekkerig doosje mascara, dat kan toch niet? Nee, dat kan niet! Dat moet weg, want als ze die rommel zien – en mijn boek, heb ik dat wel goed verstopt? Ik speur de foto af, dat boek heb ik toch wel weggestopt? Jachtig ga ik met mijn vinger langs de contouren van het lichthouten bureautje, waarop de leeslamp gelukkig in de goede stand staat en niet, zoals ‘s nachts, heimelijk een halve slag naar rechts, boven het bed – dan trek ik met een ruk mijn schouders omhoog, en luister. Het geluid van een sleutel in de voordeur, voetstappen in de hal, de tochtdeur schuift over de loper van de gang… bewegingloos blijf ik zitten, de lamp schijnt fel op het witte blad links, en rechts lezen alleen mijn ogen een nietszeggende reeks woorden: meisjeskamer, voorjaar 1964, meisjeska, mei –
Dan kiert de deur langzaam open, en een stem zegt ‘hee niet schrikken hoor ik ben het – kijk eens wat ik voor je heb?’ Ik kijk op, mijn vingers strak om het album; en wanneer ik Reindert zie staan, half verborgen achter een enorme bos rode dahlia’s, begint alles aan me te trillen en te schokken zodat het zware fotoboek van mijn schoot glijdt, en ik het uitschreeuw van de pijn wanneer de scherpe zijkant tegen de wreef van mijn voet slaat.

Het is nu winter, en de hoog ingesloten rechthoek van talloze achtertuinen, waaronder er één bij ons nieuwe huis hoort, ligt vol witte sneeuwplekken. Ik sta buiten, een zak bloembollen naast me, en een schepje in de hand. Een paar tuinen verderop zijn twee kinderen een schamele sneeuwpop aan het maken; het weer is zo koud en helder, dat ik de aanwijzingen die ze elkaar geven soms vrijwel letterlijk kan volgen. Dit soort dingen moet ik ook gedaan hebben in de winter: met sneeuw spelen, sleeën, schaatsen – maar ik herinner het me slecht, misschien omdat het meestal in gezelschap van anderen gebeurde. In de winter was mijn tuin immers niet minder ontoegankelijk dan deze; er viel nergens iets te doen want de grond was koud en hard, alle insecten waren uit zichzelf al weggegaan, en de vijver lag, donker en diep, vol rotte bladeren. Dus speelde ik in die tussentijd met anderen, en groef alleen af en toe, als de zon scheen, de sneeuw een beetje weg op plaatsen waar de crocussen ooit weer moesten komen.
Ik buk me en krab met het schepje over een kale plek aarde. Keihard. Ik pak een grotere schop, zet hem loodrecht tegen de grond, en stamp met mijn hiel op de bovenrand van het blad. Zelfs als ik mijn andere been daarbij plotseling optil en de schep met een schok mijn hele gewicht te dragen krijgt gebeurt er niets. Hijgend staak ik tenslotte mijn pogingen en kijk met ogen die tranen van de kou naar de witte wolkjes van mijn adem, die wonderlijk snel oplossen in de lucht. Ze brengen me op de gedachte een zware gieter met heet water te proberen, maar wanneer de stoom dampend van de grond slaat bedenk ik dat de bollen zo nog sneller stuk zullen vriezen. Werkeloos staar ik naar de grond, die zwart en nat glinstert van het al weer afgekoelde water. Wat kan ik nog doen? – Na een tijdje draag ik de schop en de gieter terug naar de bijkeuken, en pak voorzichtig de zak bollen op. Vier soorten dahlia’s heb ik gekocht, waaronder witte, die ik nog nooit heb zien bloeien.
Ik recht mijn rug en kijk de tuinen langs naar de twee kinderen, die nu vlak voor hun dwergsneeuwpop een brandende kaars hebben neergezet; terwijl zijn kleine witte hoofd met zwarte koologen langzaam scheefzakt en wegsmelt zingen ze met schelle, lange uithalen een triomfantelijk Wilhelmus.

De Revisor staat garant voor nieuwe literatuur sinds 1974, en daarom blijft het goed grasduinen in onze archieven (bij de DBNL). In 1977 debuteerde Hedda Martens in ons tijdschrift, de eerste van tien bijdragen in de loop van onze geschiedenis. We publiceren nieuw werk van haar, vijf ‘Humeuren’, en bij gelegenheid daarvan hernemen we haar vroegere verhalen. In 2014 hernamen we al op aanraden van Nicolaas Matsier haar debuut, ‘Gegevens’. Dit is ‘Sjibbolet’, uit het zesde nummer van 1978.

*

Nee, dat gaat niet, die twee plaatsen hiernaast kunnen nu niet meer bezet worden. Ze zijn te dichtbij zeg ik u, en misschien is er in dit vliegtuig verder ook wel geen ruimte meer, maar dan is er toch evenmin tijd, want uzelf, ziet u, bent op dit moment al ver over het schema heengegaan. Zo valt deze gebeurtenis buiten de afspraak: onze gemeenschappelijke wereld is al een kwartier geleden opgestegen. Ja, wat wilt u? De brede aluminium vleugel waar dit raampje op uitkijkt heb ik allang in al zijn naden uit het hoofd geleerd, het gordijntje heb ik zorgvuldig tot halverwege de stroeve spiraalroeden teruggeduwd, mijn tas met vier zware boeken staat op de grijze zitting naast me, en ook ziet u daar een appel, zakdoek, sigaretten, een aansteker – waar moet ik er anders mee heen?

‘In het bagagerek’, wijst de witgehandschoende stewardess. Gladde lok met een toque erop. Loktok. Nee. Dit moment valt buiten onze overeenkomst, en ik ben degene die bijtijds op elke plaats aankwam, twee uur in de trein, twintig minuten bus, zeven kwartier op het vliegveld, om uiteindelijk deze plek hier te verwerven, te verkennen en in orde te maken. Gordijnen, tas, appel. Vóór me drie schuine rugleuningen, rechts de gebogen vliegtuigwand met het diepliggende raampje, links de twee vrijgebleven plaatsen. Nee, het gaat echt niet, ik heb dit gebied gezuiverd, er staat nu een ronde zeepbel omheen. Maar daar priemt haar droge witte handschoen, pats, dwars doorheen: ‘in het bagagerek’, en wenkt twee lange gestalten dichterbij. Hoog boven me zweeft een dubbele glimlach. ‘Handje helpen?’ vraagt één daarvan, en knikt naar de tas.

Hun vier knieën schuiven precies tegen de hoge rugleuningen hiervoor, en nu kan ik er nooit meer alleen uit. Gevangen, vier stangen. De appel en de zakdoek liggen op mijn schoot, ik leg mijn handen eromheen en blijf zo stil mogelijk zitten. Ik kijk naar het gordijntje dat vanuit deze positie te ver dicht zit. Ik kan er niet meer uit. Gaan we nu weg? Ik schrik van weer de witte handschoen, dicht in de buurt van mijn arm die ik snel tegen mijn zij druk. Wat, wat is er. Ze wijst naar een lichtgevend bordje. Moeizaam snoer ik de riemen zo vast dat de zakdoek er haast niet meer onder vandaan kan. Wanneer ze me glimlachend een dienblad vol snoepjes voorhoudt draait mijn hoofd zich vanzelf af.

En dan stijgen ze op, ja, maar ik houd me daar verder buiten. Als ze zo willekeurig met mijn tijd en ruimte omgaan, kan het doel evengoed opeens een ander worden: wie zal me beloven dat dit vliegtuig naar Florence gaat? Ook moet mijn sigaret nu uit, verboden te inhaleren. Meteen krijg ik het veel te benauwd. Alles zit dicht, mijn beide oren, het gordijn rechts, de viervoudige barrière links, de toegesnoerde riemen. Dit gaat niet, helemaal niet. Ik kijk snel opzij en trek dan in één plotselinge beweging de gordels los, rek mijn rechterarm naar het raam, en druk het dikke gordijntje zo ver mogelijk langs de weerspannige spiralen terug. Zo. Nu goed naar buiten kijken, daar is het rustig. De zon blinkt op de vleugel vol voegen en naden met rijtjes spijkers erlangs, dat heb ik al eerder goed opgenomen. Aluminium, met één l. Haast het hele woord gaat door je neus, aluminium. Mijn oren zitten nog steeds dicht. Eens proberen of ik kan gapen, hoewel, daar komt zij weer in dat strenge mantelpak, nog steeds met witte handschoenen aan. Ze deelt er dienbladen mee rond. Net zulke handen als Mickey Mouse, kunsthanden. – Lang geleden moest ik onder het huiswerk maken witte kanten handschoenen aan omdat ik mijn vingers te ver afbeet. Binnen het kant pleisters om mijn nagels, daarbuiten een pleister om mijn pen omdat die anders tussen de gehaakte vingers weggleed. Zo vreemd als dat aanvoelde, alsof het een ander was, zelfstandig, die alles hanteerde.

Ja natuurlijk, nee, dank u wel. Ik heb even niet opgelet, maar hij naast mij wel, en voor ik het weet hebben zijn snelle vingers lipjes uit stoelleuningen losgetrokken en zitten we alle drie in een schoolbank. Klak, klak, klak, ieder een blad op zijn tafel. Met een schok schuif ik zo ver mogelijk naar achteren, een vlak vol bakjes eten snijdt mijn adem doormidden. Nu vooral kalm blijven, proberen diep te zuchten, naar buiten kijken. Wat ik allemaal zie, aluminium, precies als zonet, daarbij het blauw van de lucht, ook hetzelfde. Zilver op blauw, wat was dat nog meer? Het insigne op haar uniform. Zie je wel, het is allemaal best na te gaan.

Zo. Nu eens kijken wat er precies op dat blad is uitgestald. O, wacht even. Even goed luisteren. Links naast me wordt een gesprek gevoerd, en er vallen namen die belangrijk zijn: Uffizi, hoor ik, Firenze. Eén van hen wil voor de avond nog een bezoek brengen aan het museum. Zie je wel, ze gaan er dus toch naar toe. Zelf noem ik de stad gewoonlijk Florence, maar wat die Uffizi betreft hebben ze gelijk. Officiën heb ik dat destijds vertaald, een heel kunstboek door. De vriendelijke redacteur zou dat nu zelf nog wel verbeteren, maar of ik er in de volgende delen op wilde letten. Negen delen alles bij elkaar, en toen ik er twee af had kon ik precies deze vijfdaagse vliegreis betalen. Dat leek me een goed plan. Nog zeven delen vóór me (één daarvan in de tas bovenop het bagagerek), vol met zoveel verwijzingen naar Florentijnse kunstverzamelingen, dat het me verstandig leek die ook eens werkelijk onder ogen te zien. Vooral bij deel twee, ‘De Italiaanse Renaissance’, viel heel veel te controleren.

Hoewel het me wat mezelf betreft niet helemaal duidelijk is, of ik al die dingen wel in het echt wil zien. Mijn vertaling riep soms zulke prachtige beelden op, dat ik niet weet of ik die eigenlijk wel vervangen wil. – Misschien is het belangrijkste voor mij nog, dat ik een proef wil nemen, en dan met name de proef van deze reis. Ik ben er al jarenlang niet meer uit geweest, want er moest hard en snel gewerkt worden. Ik herinner me nog heel scherp hoe plotseling het gebeurde, hoe plotseling de noodzaak opdoemde om alles wat ik tot dan toe begrepen en gedaan had totaal te herzien. Dat kostte nog veel meer tijd dan ik toen al vreesde, het werden geen maanden, maar jaren van hard en snel werken, maar nu is alles dan ook anders geworden. Nu weet ik beter dan ooit tevoren hoe zorgvuldig je met de wereld om moet gaan. Hoe elke situatie weer andere regels en afspraken heeft, zoals Florence, wordt hier Firenze. Hoe belangrijk het is om die regels zo goed mogelijk te leren, totdat ze als een handschoen om je heen passen. Natuurlijk was het niet eenvoudig, een pasvorm te vinden die in staat was iedere situatie voor me te hanteren. Maar nu ben ik zover. En dit is de proef.

Het spreekt wel vanzelf dat er een aantal nieuwe en heel strikte voorwaarden is opgesteld, waarbij zorgvuldigheid een eerste plaats inneemt. Van buitenaf lijkt het misschien sierlijkheid, of elegantie, maar zo noemen alleen anderen het. In feite gaat het om een voorzichtigheid die iedere bruuske beweging vermijdt, die niets aan mag stoten, omgooien, stukmaken: ieder teveel heeft onvoorziene gevolgen die veel te veel op zouden vallen. Verder moet aan ogen, haren, kleding en gestalte niets méér te zien zijn dan voor een redelijke onderlinge verhouding noodzakelijk is. Zo kon het dunne gouden kettinkje heel goed zonder hanger, en was het bij de jurk van bleekgele, soepele stof niet nodig de hals dieper uit te snijden; het vestje daar overheen is van witte wol, nauwkeurig in een dicht patroon gebreid. Ik wrijf over één van de grote kristallen knopen die ik er gisteravond nog op heb genaaid, ze schitterden toen prachtig in het lamplicht. – Dan mogen, volgens hetzelfde principe, bij het praten natuurlijk nooit – daar tikt iemand op mijn arm. Ik kijk vlug opzij, pak het plastic kopje dat in een putje op het blad staat, en reik het voor de buurman langs omhoog naar waar de stewardess een grote koffiekan ophoudt. Hij kijkt toe met het hoofd achterover tegen zijn stoel, neemt het kopje van haar aan en plaatst het voorzichtig op mijn blad terug. ‘Voor mij geen koffie hoor, op dit uur van de dag’, zegt hij, en dat is heel goed, want het wijst op regels die ik ken. Misschien iemand die mee wil spelen. Wat nog waarschijnlijker lijkt wanneer hij, zijn middagthee ingeschonken en zijn suiker met die van de man naast hem aangevuld, zich in mijn richting draait en vraagt of de reis naar Firenze gaat, of voorlopig niet verder dan Pisa? ‘Nee, Firenze’ – kijk, vanzelf de juiste code – ‘maar hoe dat precies moet, vanaf het vliegveld, weet u dat misschien, hebben ze daar speciale bussen voor?’ Hij lacht, hij geeft zijn verzekering. Voor het eerst naar Italië? Charmant vindt hij dat, en vooral wanneer hij de redenen hoort, het controleren van vertaalde schilderijen, beeldhouwwerken, paleizen: viel de sluier sluik of soepel, langs het opgerichte of geheven, figuur of gelaat? Een voorbeeld dat al vaker goed gewerkt heeft, en als ik zie hoe hij lacht laat ik die paar kunstige Franse zinnen die je bij ieder meesterwerk weer opnieuw tegenkomt ook meteen maar volgen – dat vinden ze dan immers vaak even leuk.

Terwijl hij (‘Nee, wacht u even! Laat ik het zelf eens proberen’) naar de juiste vertaling zoekt kijk ik naar zijn geamuseerde gezicht en wrijf tevreden langs mijn oor. Het lukt, het gaat best goed, mijn stem klinkt gelijkmatig, ook bij Uffizi, Firenze; de manier van lachen wordt nooit uitbundig, en de mimiek heeft uitsluitend te maken met wat er ter sprake komt – iets anders dan wat ik al goed heb leren hanteren is voor deze situatie niet nodig.

En zo hoef ik hem zelf verder geen gestalte te geven, geen derde dimensie. Dat is dan ook streng verboden: elk perspectief dat ik aan een ander toekende ging destijds zo hevig ten koste van mezelf, dat het noodzakelijk werd alles zo vlak mogelijk te maken, iedereen afgeplat. Alleen een klein beetje reliëf bleef, ter oriëntatie, nog over, en daarin kon ik van alle
aspecten net iets behouden: een stembuiging, een beweging, sommige kleuren, graden van warmte. Een vaag beeld, waarvan ik me beslist geen scherpere voorstelling mag maken. Bij hem geldt alleen iets als dat hij bruine ogen heeft en blond, achterovergekamd haar, dat van boven al wat dun wordt. Die combinatie van donkere ogen, licht haar en iets gebogen schouders geeft samen met zijn stem, zijn volle uitspraak, al meer dan voldoende reliëf. Historicus zegt hij te zijn, met een korte i en een rollende r. Hisstorricus. Zachtjes probeer ik dat na, mijn ogen gericht op de gelapte vliegtuigvleugel buiten het raampje. Histodlikus, Hisstodlikus. Hoe doet hij dat? Opeens wil ik dat heel graag weten – zonder nadenken draai ik mijn gezicht naar hem toe. Maar wanneer hij zich halverwege de vraag al hilarisch verslikt in zijn zoete middagthee schrik ik hevig. Sjibbolet, zijn uitspraak, de binnenkant van zijn mond – onmiddellijk moeten nu alle denkbare tegenmaatregelen volgen: talenstudies, ziet u, fonetische belangstelling, uvulaire, bilabiale of labiodentale r, daar komt het door. Hij lijkt te kalmeren, en het gesprek neemt weer een veilige wending.

Dan pakt hij een krant, en, heel moe ineens, staar ik uit het raam. Was dat op het nippertje? Toch wel, anders was ik niet zo geschrokken. Soms weet ik niet wat het precies is waarvoor ik bang ben. En juist dat maakt me dan het bangst. Was dit eigenlijk niet net zoiets als Officiën, Florence? Een code heeft niet alleen een vocabulaire, maar ook een syntaxis. Natuurlijk. Was dit dan soms syntaxis? Grammatica, de manier waarop namen verbonden worden. Maar zoiets is onbegrensd – hoe moet ik dat ooit aanleren? Zit mijn pasvorm dan even los in elkaar als een metselmuur zonder cement? God, wat gevaarlijk dan opeens. Moet ik daar nu op komen, hoog in de lucht, nergens, bewaakt door iemand die zo’n totaal vreemde uitspraak heeft en die zijn knieën onwrikbaar tegen de volgende rugleuning aangedrukt houdt? Ik kan er nooit uit. Met mijn handen in elkaar geklemd hoor ik mezelf weer vragen: hoe doet u dat, hoe spreekt u dat precies uit, historicus – sjibbolet, ik moet maken dat ik hier wegkom, mijn oren suizen, sjibbolet. Wat heb ik prijsgegeven, zijn ze erachter gekomen? Ik moet me rustig houden, heel rustig. Stil blijven zitten, kalm, en dan nu maar weer het oude middel: definities repeteren. Net zolang tot het over is. Zo. Handen over elkaar, en beginnen.

Hoofdletter A, één. Neutraliteit. Van Dale. Onzijdigheid, het tot geen van twee tegenover elkaar staande partijen behoren, het geen van twee tegengestelde eigenschappen bezitten. Tegenover elkaar. Neutraliteit. Twee. Koenen. Onpartijdigheid, het tussen de partijen in staan. Tussen in. Neutraliteit. Drie. Kramer. Onzijdigheid, het geen partij kiezen. Het geen. Neutrality. Vier. Webster. Condition which refrains from taking part, directly or indirectly; condition of immunity from invasions or use by belligerents. Or use. Neutralité. Vijf. Larousse. Etat de celui qui ne prend aucune part aux hostilités qui s’excercent entre des puissances belligérentes, entre des puissances opposées. Aucune. Zo. Eén keer rond. Nu hoofdletter B, andersom, en dan eventueel weer terug, C – of is het al over?

‘Waar denkt u toch zo hartstochtelijk aan’, vraagt de buurman, ‘we moeten er nu bijna zijn, als ik het wel heb, u wordt toch niet nog luchtziek? Op het laatste moment?’ Ik schud mijn hoofd, hoofdletter B dus, grabbel naar de riemen en snoer me stevig in, hoofdletter B, of zal ik de vleugel maar doen? Ook een goed middel gebleken, alleen is het wat minder sterk. Terwijl de luidspreker met een neusstem plaats, hoogte en temperatuur opgeeft leunt de buurman over naar zijn metgezel en zegt lachend iets in diens oor. De sjibbolet zeker, ik heb heus wel gemerkt hoe hij steeds even opzij keek vanachter die krant. Juist bij mensen die aardig zijn en er zo bijzonder uitzien als hij moet je ontzettend oppassen. Maar op die manier speel ik al lang niet meer mee. Ik vind het zelf verder wel, de juffrouw met het insigne en de gladde handschoenen zal het trouwens ook wel weten. Beter zelfs, want ze zit bovendien in het goede kamp, het grootste, waar alles verre van aardig en bijzonder is. Bij hen kost het me geen enkele moeite om niets prijs tegeven. Integendeel. Van nu af aan zal ik me dan ook nooit meer verspreken. Nooit.

Pas wanneer ik op een tweepersoonskamer hoog in een ouderwets hotel de klerenkast opentrek en plotseling tegenover een levensgrote spiegel sta merk ik dat ik nauwelijks iets afweet van wat er intussen gebeurd is – een douane, een bus, koffers en tassen, veel lawaai en drukte overal rondom, en de rollende r van het Congres waar de lange man die naast me zat naartoe moest – maar of hij alsnog één dezer dagen mocht – wat? Bellen, berichten, boodschap achterlaten? Ik weet het niet meer. Het enige dat steeds in mijn oren bleef rondsuizen (‘U had ook op een snoepje moeten zuigen, juffrouw, sommige mensen houden daar nog urenlang last van’) was sjibbolet, sjibbolet, en ik moet weten waarom het fout ging. Of weet ik dat allang? In de spiegel schemert lichtgeel met pluiswit, en zijdelings gluur ik naar de bleke vlek daarboven. Twee donkere ogen gluren terug. Jawel, ik heb er onderdehand heus wel iets van begrepen. Ik was dat niet, jij was het. Je was op andere dingen uit dan ik, ik probeer steeds alles zo snel mogelijk door te krijgen om het meteen in codes te kunnen omzetten en verder neutraal te blijven, maar jij, jij kiest eigenlijk veel liever voor bondgenoten buiten jezelf, je wilt eigenlijk veel liever je functies op anderen overdragen, je zet al je winnende, wervende kunstgrepen in, je praat maar, verzint maar wat, kuiltjes in je wangen, krullen langs je oren, wie wil jou niet op zich nemen? Hij wel, dat werd voldoende duidelijk. – Toch een prestatie eigenlijk, bij die combinatie van ogen, haarkleur, houding, wat moest hij toen lachen, en later bij de douane, zijn iets gebogen gestalte speurend naar mijn weekendtas – wat had hij ook weer gezegd? Etentje, borrel – nee. Hou op jij. Met een klap sla ik de kastdeur dicht, schop mijn schoenen uit, draai, zittend op het bed, een sigaret, en laat me halverwege de eerste, diepe trek achterover vallen – waardoor ik me natuurlijk meteen verslik. Hoestend schiet ik overeind, de tranen in mijn ogen, en ren naar de openstaande ramen, maar nauwelijks zit ik in de vensterbank of een blik naar beneden slaat in duizelingwekkende hoogtevrees terug, en struikelend wijk ik achteruit naar de andere kant van de kamer, waar ik me hijgend, de rug tegen de muur, op de grond laat zakken. Dat krijg je ervan, ja, dat komt ervan. Ik haal diep adem. Van nu af aan zul je me nooit meer verraden, van nu af aan is het afgelopen met die mooie voorstellingen: koud en glad zul je zijn als je
spiegelbeeld, klinisch en functioneel als de witte glaceehandschoenen bij dat mantelpak. Hij schaterde om de sjibbolet, maar het lachen zal hem snel genoeg vergaan als hij je vandaag of morgen tracteert, inviteert, wat het ook zijn mag. O ja, je zult van nu af aan alleen nog mijn eigen gezicht vertonen: einde van elke voorstelling. Ik duw mijn hoofd achterover tegen de muur en neem een laatste trek van de sigaret, lik dan snel over mijn handpalm, en druk het peukje er sissend in uit. Zo, dat zal je leren, voorgoed.

Wanneer ik mijn pols beetpak en hem een slag omdraai om op het horloge te kunnen kijken zie ik dat het al bijna vijf uur is. Ik kom snel overeind. Hoog tijd om aan het werk te gaan. Altijd ‘s middags vertalen, ‘s avonds typen, ‘s morgens nakijken, dat is de regel, zo moet het steeds blijven, anders gaat het mis. Dan begint de avond vandaag maar wat later, dat kan ook wel voor een keertje, en zeker na zo’n reis. Bovendien heb ik hier toch geen typemachine, immers. Ik loop naar het kleine formica tafeltje dat met een stoel half eronder geschoven naast de wastafel staat, acht stalen poten vlak bij elkaar, op rubber dopjes. Op de tafel een kanten kleedje onder een glazen asbak met twee platte pakjes hotellucifers. Ik pak een rol biscuits uit de weekendtas, en dan een beugelflesje, waaruit ik groene limonadesiroop in het wastafelglas giet. Aanvullen met water, de kraan piept, drie koekjes op een stapeltje neergelegd, glas ernaast, boek, woordenboek F-N, schrift, pen; een vertrouwde formatie waar niets aan ontbreekt. Voor het eerst vandaag voel ik me veilig. Ik rol een sigaret en bestudeerde openingszin. Per dag moet ik volgens de berekening 2½ pagina vertalen om de inleverdatum over zes weken te kunnen halen. Veel foto’s dit keer, dat is makkelijk, dan kan ik daar vooral op afgaan. Meteen al op bladzijde drie een prachtige plaat. Goed naar kijken. ‘Détail van de Aanbidding. De jongeman rechtsonder is vermoedelijk een zelfportret van de schilder’, staat erbij. Ik kijk lang naar de ernstige jongeman rechtsonder. Waarom zou hij dat gedaan hebben? Zichzelf, ten voeten uit, in een situatie die zich misschien wel nooit heeft voorgedaan? Waar hij in elk geval zelf zeker niet bij was? Hoewel, iets verderop, rechts van de Maria, staat iemand naar hem te kijken. Het is een lange, gebogen figuur met een groot boek onder zijn arm, een geschiedschrijver waarschijnlijk, en die kijkt naar hem. Dat is heel handig van die schilder, want zo bewijst hij eigenlijk dat hij er wèl bij was, en meteen ook, dat de situatie zich moet hebben voorgedaan. Allemaal via de man met het boek. – Historicus, wonderlijk. Jazeker. Dat kan wel zijn, ja. Maar nu wou ik toch wel graag gewoon aan het werk.

Ik pak het bovenste koekje, breek het in drieën, roer met de achterkant van mijn pen door de limonade, lik de penhouder droog, en schrijf in glanzende hoofdletters de titel van het boek op de kaft van een nieuw schrift. Dan vouw ik het open, noteer een dikke romeinse I, en laat die langzaam volgen door de uitgebreide, sierlijke openingszin. Daarna komt, kalm en geleidelijk, regel na regel op het papier te staan; ik ben nu volkomen rustig, en het doet er niet meer toe waar ik ben. Tussen mij en dat grote glimmende platenboek dat rechtop tegen de muur steunt verschijnen allerlei beelden en voorstellingen, ik beschrijf middeleeuwse straatjes, bedrijvigheid, kloosters en paleizen waar, zo staat hier, kunstenaars werken en wedijveren, ze kijken in het rond, mengen hun kleuren, hebben geldgebrek of, zo staat hier, baden in weelde. – Alleen wat voorgoed voorbij is, kan zo duidelijk beschreven worden.

Wanneer mijn pen leegraakt en ik naar de weekendtas loop om hem bij te vullen wordt het al bijna donker, en op zoek naar de inktpot stuit ik op een grote plastic zak met etenswaren. Honger? Blik op het horloge. Dat zou best kunnen. Ik doe de booglamp boven de wastafel aan, en terwijl ik mijn haar alle kanten uit borstel bedenk ik dat ik maar niet meteen beneden ga eten, in zo’n eetzaal met al die mensen. Niet dat mijn haren niet mooi zitten, of mijn kleren, maar misschien is het eerder omgekeerd: ze kijken naar je, ze komen bij je zitten, ze willen praten, en dan? Dan willen ze van alles weten, je naam, je herkomst, je bezigheden, hoe lang al, hoe lang nog, en tot slot moet hun onderzoek ‘hopelijk nog voor u teruggaat’ worden voortgezet – nee, ik kan maar beter hier blijven. In die zak zit tenslotte van alles, voor twee dagen minstens, appels, melkpoeder, en een zelfgemaakt soort zoute koek met uien en tomaat. Ook nog mosterd, peper en een taartje, uit het vliegtuig. Handig van mij om dat allemaal mee te nemen. Ik ga op het bed liggen, doe het bedlampje aan, en lees mijn vertaling door. Eet voorzichtig aan het taartje.

Het is uit behoefte aan koffie dat ik tenslotte het platenboek naast me neerleg, van het bed afkom en naar het raam toeloop. Ik laat me op mijn knieën zakken, plaats beide ellebogen nauwkeurig op de lage vensterbank, en zo, met opgetrokken schouders, waag ik een blik in de diepte. Het is druk op straat, de lantarens branden al, en ik speur tussen de lichtende gevelopschriften naar iets als ‘espressobar’, ‘coffeeshop’, hoe noemen ze dat hier. ‘Ristorante’ zie ik ergens staan, maar het lijkt me niet goed om in een restaurant alleen maar koffie te bestellen, dat kan opvallend zijn. En dat wil ik niet. Ik wil niet opvallen. Gelukkig heb ik een beige nylon regenjas meegenomen, zo een als je wel in supermarkten koopt en die altijd veel te groot zijn; een hoofddoekje daarbij, en ik ben het aanzien niet meer waard. Zal ik dan maar gewoon de straat op gaan? En eens zien waar een koffiehuis te vinden is? Terwijl ik de nylonjas, die ritselend tot bijna op mijn enkels valt, aantrek, en het hoofddoekje zoek, bedenk ik dat hier beneden misschien ook wel koffie te krijgen is. Maar dan kan de jas niet aan, en misschien zitten er mensen uit het vliegtuig, nee, dan probeer ik het toch maar liever buiten. De jas sleept over de traptreden, en op weg naar beneden probeer ik de hoofddoek alvast in een zo groot mogelijke driehoek te vouwen. – Maar dan, wanneer ik de sleutels bij de receptie afgeef, wordt me een briefje overhandigd, en dadelijk daarop verdwijnt de portier gehaast naar achteren. Naar de bar, denk ik, want er komt muziek vandaan. Op de envelop staat alleen mijn kamernummer. Vier, één, drie, lees ik. Meer weet hij niet, nee, en dat is maar goed ook, van mij mag het blijven, zo. Ik loop snel naar de zware draaideur en zet me net schrap tegen één van de vier dikke koperen stangen, wanneer er aan mijn jas getrokken wordt. Juist op dat moment kom ik met draaideur en al in beweging, zodat de kraag naar de rechterkant van mijn schouder glijdt en halverwege blijft steken. Mijn arm wordt mee naar achteren getrokken waardoor ik niet meer kan duwen, en noodgedwongen draai ik mee om, de jas tussen de draaideur, ik in een driehoekige cel van twee glasplaten en één glanzend ronde houtwand. Aan de andere kant van het glas staat, moeizaam zijn lachen inhoudend, hij. De portier schiet al behulpzaam op de draaideur af en drukt die in tegengestelde richting terug. Nu ben ik weer in de hal. De jas hangt aan één kant op de grond, maar met een paar lange passen is hij bij me, en terwijl hij met een brede glimlach zijn excuses aanbiedt ontdoet hij me handig van het ritselende nylon. Vriendelijk vraagt hij of ik dacht dat het regende buiten; zegt hij dat het daarentegen heerlijk weer lijkt; vraagt hij waarheen ik toch zo haastig op weg ben? en of we elkaars namen eigenlijk wel kennen? ‘Mij’, zegt hij dan,
‘mag je Jacob noemen’. Daarop steekt hij vol aandacht zijn duim door het ophanglusje, zwaait de jas over zijn schouder, en kijkt afwachtend op me neer. Ik haal diep adem. Jacob. ‘Alleen de voornaam dus?’ vraag ik. ‘Dus’, knikt hij ernstig, ‘wat je maar wilt’. Ik sla de hoofddoek om mijn hals en grijp de beide uiteinden stevig vast. Dan kijk ik hem recht aan, en zeg de naam die voor al mijn vertalingen geldt: ‘Maria Hertens’. Hij vindt hem mooi, een naam die prachtig bij me past. Ik antwoord dat ook zijn naam veelzeggend is, voor een historicus, waarop hij lacht, en zegt dat het oude testament er inderdaad allang was voordat het nieuwe gemaakt werd. Jacob, Maria. Hij is snel, fascinerend snel. Overal verbindingen. Ik ken dat, en ik wil het niet. Nu niet meer. Ik kijk naar zijn handen, die vergeefs proberen de gladde jas op te vouwen, en zeg: ‘Volgens sommige opvattingen had het één dan ook beter zonder het ander kunnen blijven’. Dadelijk staakt hij zijn bewegingen. ‘Ja?’ vraagt hij, ‘denkt u er zo over? Ikzelf – niet direct, geloof ik, althans, ik merk dat het me heel veel genoegen doet je weer te zien, maar inderdaad, ik dacht al, min of meer -’ Verbindingen uitgeschakeld. Even maar. Want dan rolt hij de jas resoluut open en houdt hem uitnodigend op: ‘Ave dan maar, Maria?’ Zijn ratelende r’s, omringd door al die diepe, korte a’s, die hij steeds weer lijkt te proeven en op te eten maken dat ik zwijgend mijn hoofd buig, en de dunne mouwen snel langs mijn handen laat glijden.

Maar goed dat ik mijn echte naam niet heb opgegeven, hij zou hem onherkenbaar gemaakt hebben. Zijn uitspraak heeft iets gevaarlijks; maar goed dat ik nu nog gewoon weg kan gaan. ‘U maakt het me gelukkig niet moeilijk’, zeg ik glimlachend tegen de revers van zijn bruine jasje. Dan keer ik me snel om naar de draaideur. Wanneer die zich moeizaam in beweging zet en ik door de glaswand heen achterom kijk staat hij daar, iets gebogen, één hand in zijn broekzak en de andere, arm over de borst, op zijn schouder. Hij staat daar heel losjes en alleen. Hij draait zich om en loopt terug naar de bar.

Buiten in de warme avondwind waaiert de jas los en ritselend achter me aan terwijl ik snel en zonder opkijken voortloop, het hoofddoekje telkens om mijn linker pols windend, losdraaiend, weer vastwikkelend. Jacob, historicus. Wat een naam. Nog nooit iemand ontmoet die zo heette. Nog nooit ook die merkwaardige combinatie van haren, ogen, houding. Ik herinner me opeens hoe de groep medereizigers bij het vliegveld op de bus stond te wachten, de blonde stewardesss in het midden met een lijst in haar handen; hij stond rechts van haar, iets afzijdig, met een aktentas onder zijn arm. Ik had vergeefs naar toiletten gezocht om in de spiegel te kunnen kijken en wat water te drinken, en toen ik aan kwam lopen hief hij zijn hoofd op en keek naar me. Vanuit de verte zag ik hem bij die anderen staan en naar me kijken. Historicus – o, vandaar. Alsof zijn blik zou bewijzen dat de anderen bestonden, en dat ik erbij hoorde. Ha, daarom moest hij mijn naam weten natuurlijk, mijn code, mijn wachtwoord, daarom trok hij mijn jas uit, sloot me op in de draaideur. Ook de portier was dus al ingeschakeld, maar gelukkig heb ik alles nu tijdig begrepen, en nog steeds niets prijsgegeven – alleen misschien even met die sjibbolet in het vliegtuig, ja, maar dat was zijn uitspraak, niet de mijne. Alsof ik hun codes zou moeten leren kennen om de mijne te kunnen handhaven. Alsof dat zou moeten. Wat een vergissing, wat een gevaarlijke vergissing. Dat was natuurlijk wat de sjibbolet prijsgaf; en het was niet mijn verraad, maar het jouwe. Jij bent het die hen erbij wilt halen, in wilt roepen, mee wilt krijgen; ikzelf wil hen helemaal niet werkelijk leren kennen. Ik wil hen alleen maar doorzien. Inzicht krijgen in hun code, hun wachtwoord, alleen daar zal ik alles voor doen: lachen en grapjes maken, hen met wonderlijke voorstellingen en mimiek betoveren; en het duurt niet lang, of ik heb hen volkomen door. Zo zal ik hen altijd voor zijn, o ja, want zij doen precies hetzelfde, ook al noemen ze het anders; het is allemaal een kwestie van vertalen, Uffizi, Firenze, Maria. Zo zal niemand mij ooit een vraag stellen die ik niet eerst kan vertalen, niemand. Er is nooit iemand geweest en er zal nooit iemand zijn die… ik ga langzamer lopen en leun dan, duizelig en ontzet, tegen een winkeldeur. Ik doe mijn jas dicht, knoop voor knoop, van boven naar onderen. Wat is dit voor een vreselijke, onbekende bedroefdheid die me plotseling zo loodzwaar maakt, waar komt dat beeld vandaan van die houding van hem, de manier waarop hij bij de draaideur, op het vliegveld stond, wat is er voorgoed, ondraaglijk, vergeefs, wat is er met mij? – Je hebt het allang bereikt, hoor ik mezelf denken, je kunt allang niet meer terug. Er is volstrekt niemand, nooit geweest, en dat is het enige waar je bang voor bent. Niemand kon ooit werkelijk voor of tegen me zijn, want er is nooit iemand geweest die zelfs maar in de buurt kwam van wat ik zelf zei, van de taal die ik zelf hanteerde. En ik wilde alles doorkrijgen, behalve dat – precies dat wat al mijn pogingen overbodig zou maken. – Wat is dit verschrikkelijk zwaar, alsof ik langzaam zink, steeds dieper. Er is helemaal geen enkele ander.

Wanneer ik tenslotte opkijk weet ik niet waar ik ben. Verlichte winkelruiten, stalletjes, straatlantarens. Aan de overkant mensen die achter een groot raam zitten te eten. Kaarsen op tafel, flessen met mandjes eromheen. ‘Ristorante’, lees ik in sierlijk, roodgloeiend schuinschrift, daaronder aan- en uitflikkerende namen van Italiaanse maaltijden. Ook namen van koffie, cappuccino, espresso, ristretto. Koffie. Ik steek de staat over, vind een leeg tafeltje in een hoek bij het raam en bestel bij de ober cappucccino, deux, duo, waarbij ik twee vingers als een V-teken in de lucht steek. Ik trek de jas van mijn schouders, werk hem tussen mij en de stoel vandaan, en begin hem langzaam op te rollen. Wat doe ik? Wat zal ik doen? Een lege, afwezige rust dempt alle kleuren en geluiden. Waarom ben ik hier? – Ik denk aan mijn kamer thuis, de twee gemarmerde lampjes boven mijn werktafel, de oude, zwarte typemachine met witte letterdopjes. De bloempot rechts daarvan, pal voor het zijraam, waarin een gespikkelde boon is uitgelopen tot een dunne stengel van wel een halve meter lengte. Alleen helemaal bovenin zitten twee gave ronde blaadjes. Als ik ‘s morgens de kamer binnenkom heeft de steel een smalle boog naar rechts gemaakt, naar het venster toe, en ‘s avonds laat, als ik de twee lampjes uitdoe en wegga, wijst hij naar links. Elke dag opnieuw, onvermoeibaar, al weken achtereen. Zou hij nu ik er niet ben ‘s nachts overeind staan als een hoge, rechte lijn? Ook voor hem is het verschil tussen echt licht en kunstlicht niet werkelijk belangrijk. Zou hij wel vier dagen zonder water kunnen? Vier dagen is lang. Misschien wel te lang. Misschien gaat hij dood. En dat dan alleen omdat ik vond dat… de ober zet twee cappucino’s neer, één aan de overkant van het tafeltje. Die trek ik het eerst naar me toe, om het schuim ervan in het andere kopje te scheppen zodat daar nu een hoge witte berg op komt. Vier dagen weg omdat ik vond dat ik de schilderijen in het echt moest zien. Dat verbaast me. Er waren toch plaatjes bij? Niet altijd. O ja. Dit zegt me niets, eigenlijk. Er zou immers altijd nog zoveel overblijven dat anders was, ik kon toch nooit alles gecontroleerd hebben? Als het binnen de vertaling zelf maar klopte; en wat het verband met de werkelijke schilderijen betrof, daar moest de redacteur maar voor zorgen, die was per slot kunsthistoricus. Historicus – het schuim op mijn tweede kopje koffie is nu vrijwel opgelost, en ik roer de laatste belletjes zorgvuldig weg. Kunstlicht, echt licht. Vaak kon de stengel ook dagenlang naar links blijven wijzen omdat ik de gordijnen ‘s morgens niet open wilde doen: het schijnsel van onder de twee lampekapjes was zoveel minder schel en onrustig. Wat moest ik ook met een buitenwereld die zoveel belichtingen, vormen, houdingen had, zoveel manieren en code’s, terwijl niets daarvan ooit in mijn eigen richting had gewezen? Ook hij noemt me bij een naam die niet de mijne is en zegt dat die zo prachtig bij me past – maar het is heel goed zo. Ik heb gedaan wat ik kon om hen te leren kennen, ik heb de proef op de som genomen, en toen heeft de sjibbolet alles duidelijk gemaakt. Wat er nu nog overblijft is geen vijand of vriend meer, maar een vreemdeling, met een taal die hij alleen zelf misschien kan verstaan. – Ik krab de suiker uit het tweede kopje. Is dat nu allemaal echt zo droevig? Het lepeltje maakt een smakkend geluid als ik er hard op zuig. Ik weet het niet. Waar het in elk geval om gaat is, dat het waar is. Net zoals het waar is dat de stengel niet lang zonder water kan. En dat ik morgen terug naar huis ga. Ik heb niets of niemand meer te zoeken.

Wanneer ik opsta, de jas pak en hem in een rol bij de kassa neerleg om te betalen kijk ik meteen even naar het pakje extra geld dat ik geleend heb voor ik op reis ging, omdat je nooit kon weten wat je te wachten stond. Dat zij te laat vertrokken zijn is voor hen waarschijnlijk veel rechtvaardiger dan dat ik nu te vroeg wil weggaan, en ik zal dus in elk geval wel moeten bijbetalen. Ik reken af, pak de jas, en loop de straat op, in een richting tegengesteld aan die waar ik vandaan kwam. Zo moet ik vanzelf bij het hotel terechtkomen.

De draaideur komt zwaar in beweging, en drie dikke glaswanden zwenken moeizaam door het beeld dat ik aan de andere kant waarneem: twee bekende gestaltes, die van de blonde stewardess en die van hem, beide. Ze heeft haar uniform verwisseld voor een mooie, gladde jurk, en ziet eruit alsof ze naar parfum en poeder ruikt. Ze zit in een van de vier diepe armstoelen die om een haltafeltje staan, terwijl hij zich met de rug naar me toe op de leuning van de stoel naast haar heeft opgesteld, en nu met zijn linkerhand achter in zijn nek wrijft. Voor hen, op het tafelblad, staan twee wijnglazen. Witte wijn, haar glas is al bijna leeg. Ze kijkt op, ziet me staan, en zegt iets tegen hem, haar stem klinkt vrolijk. Hij komt snel overeind en draait zich naar me toe, zijn hand verhuist nu van zijn hals naar zijn rechterschouder, en in de andere hand heeft hij een lange sigaret. Waarschijnlijk één van haar, want op haar armleuning ligt een langwerpig gouden pakje. Ik loop naar haar stoel toe, langs hem heen, sta stil, en vraag of ik morgen, omdat ik morgen terugga, op hetzelfde kaartje kan reizen, of dat het dan niet meer geldig is. Ze legt haar hoofd verbaasd tegen de rug van de brede fauteuil en kijkt snel even omhoog naar hem achter mij, en dan glimlachend naar waar ik sta. Ze fronst haar wenkbrauwen en zegt dat ze denkt dat ik inderdaad een nieuw kaartje zal moeten nemen, maar wil wel informeren of ik het misschien later nog terug kan krijgen. Of er iets gebeurd is, toch niets ernstigs? Jawel, knik ik, maar het zat al zo lang tegen de grens aan, dat het eigenlijk maar beter was, zo. Ze zegt dat haar dat spijt voor mij, juist nu ik zo’n mooie reis zou maken, maar dan zeg ik dat het misschien juist wel kwam doordat ik weg was gegaan. Ze kijkt me met wijde ogen aan en zegt dat ik me maar niet bezwaard moet voelen, want als het er van te voren al zo slecht voorstond dan kon iedere aanleiding immers voldoende zijn – maar ze zou haar uiterste best voor me doen, zodat ik het geld misschien nog terug kreeg… Ze pakt een zwart laktasje van de grond en haalt er een notitieboekje uit. ‘Geef me je naam maar’, zegt ze, en ook dat ik, als ik morgenochtend om half negen klaarsta, met haar mee naar het vliegveld kan. Ze slaat het notitieboekje open en knipt met een smalle ballpoint. ‘Hoe heette je ook weer precies?’, vraagt ze vriendelijk. O, zo vriendelijk. Ik kijk naar haar blonde lok die glazend naar voren valt, geef me je naam maar, hoe heette je precies. – En dan hoor ik zijn stem: ‘Ze heet Maria. Maria Hertens’. Hij loopt, achter me langs, om haar stoel heen en legt één hand op de rugleuning, terwijl hij zich iets over haar heenbuigt. ‘Maria Hertens’, zegt hij nog eens, met die volle a, die rollende r’s. Ik doe een paar passen opzij en kijk naar hen, hij leest de naam die zij schrijft zoals hij die aan haar heeft opgegeven. ‘O ja, nu herinner ik het me weer’, zegt ze. Ik zie hen heel scherp, ik hoor hen heel duidelijk, alsof ik dit al duizend keer meegemaakt heb, ze zeggen dingen die zo bekend zijn, geven een voorstelling die zo vertrouwd is, alles past als een handschoen om me heen, totaal afgesloten. En dan hoor ik mijn eigen stem, afwezig, overbodig, terwijl ieder woord moeizaam over het vorige heenklimt: ‘Maar zo is het niet, hoor, zo is het niet; als zij zich mijn naam herinnert zoals hij hem nu uitspreekt dan doet zij ermee wat hij er misschien mee had moeten doen, maar dan omgekeerd, van buiten naar binnen, van achteren naar voren, begrijpt u, soms moet dat, in sommige gevallen is dat het enige goede. Soms moet je woorden op een andere manier, in een andere volgorde uitspreken dan je gewend bent, zoals bijvoorbeeld ook in het hebreeuws. De man uit de bijbel, die zijn naam heeft, die deed het ook zo. In het hebreeuws bestaat een woord dat hun vijanden niet konden uitspreken, als je het opgaf wist je wie bij de anderen hoorde. Ik denk dat je dat woord soms – misschien niet op kunt geven omdat je het niet wilt, niet wilt weten hoe ze het uit zullen spreken, terwijl het toch heus allang duidelijk was -’ De inspanning die dit kost maakt dat ik nog maar wazig zie hoe zij opstaat en iets zegt over het arme kind, totaal overstuur, misschien toch een zwaar verlies, ze slaat haar arm om me heen en zegt dat ze me nu gauw naar mijn kamer brengt, de rest komt morgen wel. ‘Ik zal je op tijd wakker maken, hoor’, zegt ze, en tegen hem: ‘Ik ben zo terug, en dan kunnen we er gauw vandoor’. ‘Anders moeten ze maar even wachten’, zegt hij.

Maar ze hoeven niet te wachten. Ik lig in het brede bed en denk aan de bloempot waarin de stengel op dit uur stil en loodrecht omhoog zal staan. Morgenmiddag, als ik thuis kom, zal hij in een boog naar het venster wijzen. Zo heeft hij geen enkele dag zonder water gezeten. ‘s Avonds zal ik de twee lampjes aandoen, en dan kan ik rustig uittypen wat ik vandaag vertaald heb. Alles komt in orde. Zolang je maar nergens meer op hoeft te wachten.

Wie wint vanavond de Libris Literatuurprijs 2020? Manon Uphoff is, getuige een paar vooruitblikken, favoriet. Voor het eerste (dubbel)nummer van 2006, thema ‘Kritiek’, schreef ze aan de meute critici een brief over literaire kritiek en de gedroomde lezer. Het heeft weinig aan actualiteit ingeboet, en desgevraagd zou de auteur alleen ‘echtgenote’ vervangen door ‘echtgeno(o)t(e)’. Lezen! (Vier van de zes genomineerden schreven voor De Revisor: lees Sander Kollaard in Binnenpost, Oek de Jongs’ essay ‘Een klievende roman’ en Wessel te Gussinklo’s ‘De opdracht’.)

*

Beste…,

Nou dat was een reuzefijne week waarin ik schreef aan een stuk dat moest gaan over u, mij, de literaire kritiek, over boeken en auteurs, terwijl er ondertussen voortdurend nieuwe en prikkelende en tot nadenken stemmende stukken van anderen in mijn mailbox belandden, in een artikel van Arjen Fortuin zo’n beetje alle Nederlandse auteurs door het afvalputje werden gespoeld onder de kop ‘De Belgen zijn beter’ en het verhaal dat ik voor het glossy damesblad Elegance had geschreven, geweigerd werd ‘omdat de lezers zich er niet bij thuis zouden voelen’:

Beste Manon,

Dank voor je korte verhaal. De hoofdredacteur en ik waren er zeer van onder de indruk en ik heb het ook met veel plezier gelezen. Het is van hoge kwaliteit en goede lengte, maar, je voelt de bui misschien al hangen, helaas: we kunnen het niet plaatsen.

De reden is dat de wereld die jij beschrijft (Manga, Tokioscène, Kill Bill, Tarantino, onthoofding op tv) niet refereert aan de wereld van de lezeres. Het staat gewoon te ver van haar af. We vinden het ontzettend jammer, want nogmaals, het verhaal is prima en het onderwerp ook razend interessant, maar de lezer moet er wel iets van zichzelf of de wereld om haar heen in herkennen.

Dus Manon, we keuren het niet af, maar plaatsen het niet. Toch zouden we dolgraag een kort verhaal van je willen plaatsen. Zie jij kans om een nieuw verhaal te schrijven, met bv 10 februari als uiterste inleverdatum?

Nogmaals Manon, ik vind het heel vervelend maar ik hoop toch dat je de tijd en de moeite nog wil nemen.

Ik hoor het graag!

Hartelijke groet

Godzijdank dat het verhaal in ieder geval ‘van hoge kwaliteit’ en vooral ook ‘van goede lengte’ was geweest. Verheugend ook dat ze het niet ‘afkeurden’, maar het gewoonweg niet plaatsten. Het omgekeerde, bleek ook, zou geen enkel probleem zijn geweest. Een ‘afgekeurd’ verhaal, beroerd geschreven maar naadloos aansluitend bij de kort te houden leefwereld van de lezeressen van de Elegance. Ik schreef terug – het stuk van Ilja Leonard Pfeijffer over het geweigerde gedicht van Harmens gonsde nog door mijn hoofd – dat het ‘jammer’ was, maar ‘geen enkel probleem’, te laf om na te vragen of er wel betaald ging worden.
‘Het verhaal loopt niet weg,’ mailde de redactrice nog geruststellend, ik vond er ‘vast nog wel een plaatsje voor’. Waarna dit stuk maar bleef steken in mijn pen, brief werd, beschouwing, van alles en nog wat, toen het begon uit te dijen als een gezwel, snoeide ik het bij, wilde ik nu eens echt hard uithalen, dan weer me hautain afzijdig houden, raakte ik volledig verstrikt, klaagde ik mijn nood bij collega Herman Franke die me het hele artikel nog eens uit handen sloeg met zijn column (zie zijn bijdrage in dit nummer) die kort, krachtig, scherp en oneindig veel indringender verwoordde wat ik maandag, dinsdag, woensdag, donderdag en vrijdag nu eens aarzelend en weifelend, dan weer koortsachtig verhit probeerde uit te drukken. Nee, voor polemiek ben ik niet in de wieg gelegd. Iets in mij trekt zich terug, zoekt niet de regelrechte aanval, maar het volgende boek. Soms zie ik u als geliefde, soms als vriend die over mijn schouder meekijkt. Soms als een vijand die stinkt uit de bek, druipend geel slijm tussen uw tanden. Soms schrik ik van u als u uit het donker naar voren komt en ik mijn hand wel uit wil steken, maar het koude glas raak, zoals de keer dat ik in een warenhuis schrok van mijn eigen spiegelbeeld dat op me af kwam lopen, ferm en fris als een onbekende, maar vastbesloten me te ontmoeten.

Veel dierbaarder dan het antwoord op of de speurtocht naar de vraag wat ik bedoel is me mijn eigen zoektocht in de duisternis, op zoek naar iets dat er is, maar dat zich nog niet laat grijpen. Het spoor dat een mot trekt in het donker. Het moment dat taal zich hecht aan iets, ermee samensmelt, er even onlosmakelijk mee verbonden raakt als de stem van Billy Holiday of Nina Simone met de muziek (‘lilac wine, is bitter and heavy, like my love – isn’t that he, coming to me’) of er gulzig op landt als een vlieg. In zijn voorwoord bij A Streetcar Named Desire zegt Tennessee Williams over het schrijven: ‘My back is to the wall and has been to the wall for so long that the pressure of my back on the wall has started to crumble the plaster that covers the bricks and mortar.’ En op de vraag of hij nooit te maken heeft met blokkades, is zijn onmiddellijke antwoord: ‘Oh, yes, I’ve always been blocked as a writer but my desire to write has been so strong that it has always broken down the block and gone past it.’ In dit proces zit voor een groot deel de eerste beloning van het schrijven. Het moment dat je de muur voelt verkruimelen.
Iedere schrijver is ook criticus van het eigen werk. Dat mag een schot voor open doel zijn, maar hij is dit meteen in veel sterkere mate dan de criticus ‘ook’ schrijver is van de boeken die hij haat of bewondert, die hem tergen, uitdagen, doen geeuwen van verveling en die hij door te lezen en te kritiseren tot eigen werk maakt. Of waarvan hij zich juist in scherpe bewoordingen distantieert. Het is onderdeel van het lezer zijn dat je het werk dat je leest heimelijk als je solitaire ontdekking beschouwt, het resultaat van eigen leeservaring, inzicht en grote gevoeligheid. Hoe armer het boek, hoe gekwetster de lezer. Hoe rijker het boek, hoe rijker de (bekwame) lezer zich voelt. Sommige van de schatten zijn zichtbaar voor de ergste bijzienden, andere meer verborgen, het lijkt wel of die alleen voor mij zijn, alleen door mij te vinden, o, wat een voortreffelijk, buitengewoon lekker mooi aangrijpend onthutsend overweldigend omverwerpend enzovoort boek is dit toch!
De beste werken smeden de beste lezers. En de beste recensenten, nog nagloeiend van het avontuur, weten dat als zij met hun lezing dit beste in het werk tot stand doen komen, dit toch altijd eerst de kwaliteit van het werk is.
Betekent dit dat als er in een werk geen rijkdom wordt waargenomen, die er ook niet in aanwezig is?
Dat hangt ook af van de kwaliteit van de waarneming.
Zoals jullie zoeken en hunkeren naar het beste en scherpste boek, zo hunkeren en zoeken wij ons hele schrijversleven naar iemand die lijkt op onze beste, gedroomde lezer. Anthony Burgess beschreef hem ironisch: ‘The ideal reader of my novels is a lapsed Catholic and failed musician, shortsighted, color-blind, auditorily biased, who has read the books that I have read.’ Waarmee hij meteen de vinger op de zere plek legt. De werkelijk ideale lezer zijn wij zelf, maar wij zijn op grond van verhouding en band met ons werk nogal verdacht.

Als een schrijver zijn manuscript eenmaal de publieke arena heeft ingezonden, doet hij er wijs aan zijn mond dicht te houden. Hij heeft immers al gesproken, langdurig, zonder dat iemand hem in de rede viel.
‘Schrijven doet het individu als het ware uit zichzelf treden en in contact komen met een gemeenschap van anderen. Schrijven gaat onvermijdelijk samen met zwijgen; schrijven, dat is in zekere zin “zich stil als een dode houden”, de mens worden aan wie de laatste repliek wordt ontzegd; schrijven, dat is van meet af aan de ander die laatste repliek gunnen,’ zegt Barthes in zijn Essais critiques.
Het is een ongeschreven wet dat een schrijver, nadat hij het boek heeft prijsgegeven aan de openbaarheid, aan andere ogen, andere geesten, zich niet meer opwerpt als verdediger van het werk waarvan hij, bij volle bewustzijn mag je hopen, ‘afstand’ heeft gedaan.

Zoals wij proberen te vergeten dat het pijnlijke oordeel gefundeerd kan zijn, gaan jullie (nu en dan zie ik jullie als een meute) soms te gretig voorbij aan de pijn van een onverdiende en voortijdige dood van een boek. Het jammerlijk besef dat alle vakbekwaamheid, inzet, eerlijkheid, gekte, waanzin, beheersing niet zijn gezien, niet goed zijn waargenomen en het boek is aangevallen of opzij geschoven op oneigenlijke gronden. Dat jullie hadden moeten zien, moeten weten, volledig voorbij zijn gegaan. Dat jullie hebben verzuimd die best mogelijke lezer te worden, niet noodzakelijk de lezer wiens eindoordeel het gunstigst uitvalt. Dan zouden we jullie het boek opnieuw willen aanbieden, het diep in de strot duwen desnoods. Dat is waarom we soms smeken, zachtjes jammeren, fluisteren, temen, flemen, rouwen en bijten in kussens of ons achteloos, koppig, overtuigd van de eigen prestatie koel van jullie proberen te distantiëren.

Nadat een tweetal lezers zich over het manuscript van Under the Volcano had gebogen en in het leesrapport hun bezwaren had geuit: het zou te traag zijn van opbouw, er zou te veel couleur locale in voorkomen, de karakters waren geen karakters, de helft kon wel weg en ga zo maar door, schreef Malcolm Lowry zijn beroemd geworden brief aan zijn uitgever. In die brief zien we een schrijver majestueus zijn werk ‘verdedigen’, nee, dat is het goede woord niet, een schrijver die zich opwerpt als die best mogelijke, bekwame lezer die tegelijk scherpe criticus is, een die zijn lezer opleidt en laat zien wat de lezer had moeten en kunnen doen. De brief is een krachtig en overtuigend pleidooi voor het recht van het literaire werk om gelezen te worden door de best mogelijke lezer. Omdat die er in dit geval niet was, kon de auteur niets anders dan reageren en zichzelf naar voren schuiven als die lezer én gids. Want die auteur is, hoewel verdacht, niet de minste lezer en kenner van het eigen werk. Pas als je als auteur ervan overtuigd bent dat de best mogelijke lezer zich over je boek heeft gebogen, ontstaat er rust. Kan je erop vertrouwen dat het boek onafhankelijk zijn weg zal gaan.
Lowry laat zien wat er gedaan had kunnen worden met het materiaal dat voorhanden is. Dat alles erin gezien en gelezen moet worden als het resultaat van een beslissing.

‘I venture to suggest finally that the book is (…) a great deal more carefully planned and executed than he suspects, and that if your reader is not at fault in not spotting some of its deeper meanings or in dismissing them as pretentious or irrelevant or uninteresting where they erupt on the surface of the book, that is at least partly because of what may be a virtue and not a fault on my side, namely that the top level of the book, for all its longeurs, has been by and large so compellingly designed that the reader does not want to take time off to stop and plunge beneath the surface.’

Dat het kunstmatig is, gewrocht, doorwrocht. Kunst.

Het verzet zich tegen zwakke, achteloze lezing. Roept om de best mogelijke lezer. Niet tegen de kritiek die dan alsnog kan worden gegeven, en is een van de krachtigste, ontroerendste en overtuigendste pleidooien voor herlezing die ik ooit ben tegengekomen.
‘I am pleading for a rereading of Under the Volcano in the light of certain aspects…’ en ‘poems often have to be read several times before their full meaning will reveal itself, explode in the mind, and it is precisely this poetical conception of the whole that I suggest has been, if understandably, missed.’
Daarbij trekt hij als gids vooruit, gaat op alle kritiekpunten in en toont aan hoe die na een intensievere, aandachtiger, zorgvuldiger lezing aan kracht verliezen. Stap voor stap toont hij met, door en voor zijn tekst nauwkeurig wat die herlezing kan opleveren en reikt de lezer het gereedschap aan waarmee die zichzelf als lezer kan verbeteren.
‘I am asking you for the moment to be generous enough to consider beside the point – if he were conditioned, I say, ever so slightly towards the acceptance of that slow beginning as inevitable, supposing I convince you it is – slow, but perhaps not necessarily so tedious after all – the results might be surprising.’
Het bijzondere en legitieme aan deze brief is niet alleen dat hij überhaupt geschreven is, maar dat hij is geschreven voorafgaand aan de publicatie van Under the Volcano. En dat wij er op een later moment inzage in krijgen. Nou lijkt het makkelijk voor een schrijver van alles en nog wat te bedenken en dit als geklopte room over een mislukt gerecht te spuiten.
‘Reading all this over I am struck among other things such as that writers can always grow fancy about their books and say almost anything at all,’ zegt Lowry dan ook. ‘This all does not of course matter two hoots in a hollow if the whole thing is not good art, and to make it such was the whole of my labour.’
In het geval van Lowry was het geen reactie op kritiek na verschijnen, maar voorafgaand aan publicatie – en dat maakt veel uit.

Achteraf op kritiek reageren is veel ingewikkelder. Een innerlijke stem houdt tegen. Niet doen, niet doen. Vooral niet de openbaarheid zoeken. Waarom niet? Is het omdat we al weten dat we zullen eindigen in de hoek van de mokkers en gekwetsten? Is het altijd een zwaktebod? Hangt er altijd de kwalijke reuk over van gekrenkt eergevoel, ziekelijke paranoia, gebrek aan zelfkennis? Wat is er tegen die publieke verdediging?
Er is geen schrijver ter wereld die er niet over droomt dat de criticus die zijn werk (onterecht) heeft gefileerd, zich op een dag gedwongen zal voelen van mening te veranderen. Of op zijn minst bereid is het werk een ‘herkansing’, een herlezing te gunnen.
‘Ik volg al jarenlang de giftige maar mislukte pogingen van mijn collega’s tot het schrijven van dit kleine onvergankelijke meesterwerk: een reactie op een slechte recensie die zowel recensent als recensie dodelijk treft. Ze stranden stuk voor stuk in rancuneus onmachtig proza. Het werkt niet. Per saldo heeft de schrijver zich op zijn pik getrapt betoond,’ schrijft Herman Franke. Wat hem er niet van weerhoudt ondertussen met duivels plezier zo’n onvergankelijk meesterwerkje te scheppen. Eenmaal bekritiseerd werk krijgt bij een-en-dezelfde criticus zelden een herkansing. Al moet ik dat een beetje nuanceren. Op Frankes Volkskrant-column, waarin hij Aleid Truijens en Arnold Heumakers aanspoorde Bernlefs Onzichtbare jongen te herlezen (een boek waarvan Aleid Truijens de eerste helft prachtig had gevonden, de tweede helft slecht, en Arnold Heumakers het eerste deel slecht en het tweede deel prachtig) kwam in ieder geval reactie van verschillende critici.
Lezen is een daad van overgave. Het kan niet altijd alleen maar de auteur zijn die wel eens een ‘zwakke’ periode kent, het ‘even niet meer weet’, ‘zoekende is’, ‘de weg kwijt’ of ‘gemakzuchtig’ is.

Ik ben op mijn hoede, leggen ze futloosheid van de criticus bloot? De vraag die ertoe doet: Is er kans dat het boek bij herlezing toeneemt in rijkdom en betekenis? Valide tegenvraag: Hoe groot is de kans dat het na een tweede blik juist platter wordt, aan diepte verliest? Kan het ene en het andere tegelijk waar zijn? De vraag stellen is hem beantwoorden. Bij twijfel verdient het boek opnieuw te worden opengeslagen.
Misschien door een ander. Daarom zijn jullie ook met velen, moeten jullie ook een horde zijn.

Toch houden we elkaar tegen, nemen het mobieltje zacht uit de hand. Drukken we elkaar en onszelf in dringende mailtjes op het hart na twaalven geen mailtjes meer te versturen. Niet naar de gehate recensent. Houden we elkaar voor dat we er om andere redenen dan wetten en praktische bezwaren van af moeten zien in de brievenbus te pissen, de echtgenote te verkrachten, de kinderen te ontvoeren.
Dat we door moeten naar het woord, het woord alleen. Een volgend boek.
We hebben jullie nodig.

Liever dan gelaten waardering, onverschilligheid of teveel aan ontzag, zie ik woede of grimmige ergernis. Opgelucht dat ik ze in ieder geval tijdig heb geschrapt, sla ik mezelf snoeihard om de oren met zwakke passages. Boos sla ik met mijn hand op tafel, valt het bouwwerk, dan is het te wankel. Geen schrijver die de ontzetting van Jeanette Winterson niet begrijpt, nadat bleek dat tekst die ze had gesnoeid, in Zwaarte was blijven staan. Probeer maar eens te ontschrijven wat al is prijsgegeven.
‘Hoe durft u te schrijven: “De charmante kerstboom, zo chatoyant met zijn lichtjes, leek hun een belofte van vreugde wonderbaar?”’ laat Nabokov in het korte verhaal ‘Spits van de admiraliteit’ een boze schrijver en criticus uitroepen als reactie op het flinterdunne romannetje van ene Solntsev, vermoedelijk het pseudoniem van ene Katja, met wie hij ooit een liefde heeft beleefd. ‘Uw adem heeft de hele boom al uitgeblazen, want één adjectief uit effectbejag achter het substantief geplaatst is genoeg om de mooiste herinnering kapot te maken. Voor de catastrofe, dus voor uw boek, was het bewegend geglinster van spikkeltjes licht in Katja’s ogen voor mij zo’n herinnering, en de kersrode weerkaatsing op haar wang van het poppenhuisje van geglansd plastiekpapier aan een van de takken, als zij het prikkelig groen uiteenboog en zich rekte om het vlammetje van een dol geworden kaars te doven. Wat heb ik daar nog van over? Niets – niets dan een weerzinwekkend literair brandluchtje.’

Wat als literair werk wordt gepresenteerd, schrijft ook Kees ‘t Hart in dit nummer, verdient het dat alles erin gezien wordt als opzettelijk en intentioneel. Ook als sommige woorden, passages de auteur lijken te zijn ontsnapt, als het hele boek lijkt te zijn ontsnapt. De schrijver is degene die kon herschrijven, overlezen, schrappen, toevoegen, kon besluiten van publicatie af te zien. Zodra de keuze is gemaakt, is er geen andere route meer dan alles wat is geschreven te zien als resultaat van een beslissing.
Dat maakt een frase als ‘natuurtalent’ ook zo strontvervelend, nietszeggend en beledigend. Het is niets meer dan een ander woord voor ‘lui’, zonder dit met voorbeelden uit het werk te willen staven. Laat zien.

Een van de kleine ontdekkingen die ik als auteur heb gedaan, nogal laat misschien, is dat het boek dat je maakt nooit zo autonoom is als je het zou willen hebben, en dat het ook zinloos is of onzinnig om daar als auteur mee bezig te zijn. Als wat je maakt goed is zal het nooit, nooit autonoom zijn. Hoe beter het is, hoe meer het streeft naar contact. Het kan alleen gekend worden in dit contact. Alleen zo bestaat het. Het roept en lokt en vraagt naar de lezers of speelt ‘hard to get’. Het wil die best mogelijke lezers, maar zal als het echt niet anders kan (een tijd) genoegen nemen met de mindere lezer. Het kan wachten, geduldig zijn, op de toekomst, op die ene lezer, voor het genoegen zal nemen met de gedachte dat die er nooit zal komen. Geen hond. Zelfs dan kan het zich nog verwarmen met de gedachte aan verleden lezers.
Soms is de komst van één lezer genoeg.

Nou ja, genoeg over kritiek. We zijn het – in de grond van de zaak – roerend met elkaar eens. We zijn het altijd met elkaar eens geweest, u en ik.

We zullen elkaar nog wel treffen. Bijna dagelijks. Voor lange tijd zal u mijn spiegelbeeld vormen, terwijl ik over fragmenten, passages en stukken dwaal, verbonden ben met de karakters, verwikkeld in schimmige liefdes, haat, walging, loyaliteit, verlangen, zoekend naar dat ene dat klopt omdat ik geen manier meer ken om het niet kloppend te maken, omdat het door mij niet meer onderuit gehaald kan worden, of alleen nog op gronden die me niet kunnen schelen. Het is de wereld die me dierbaar is en het wemelt er van de muren.

U moet wegen, vergelijken, beoordelen, in een tijdvak plaatsen, genres benoemen, overgangen waarnemen, veranderingen opmerken, proeven, testen, andere, meer of minder argeloze of verdwaald ronddolende lezers voorlichten, gidsen. U wilt ook dingen. Steeds weer nieuwe dingen. U bent gulzig. U wilt geen boeken lezen die u meteen met de vuilnis mee zou willen geven, die u onder in de kattenbak zou willen leggen, u zou wel weer vaker van uw sokken geblazen willen worden, wel eens echt onstuimig door een boek tot overgave en jankend op de knieën gedwongen willen worden. Heb ik enig, enig idee hoeveel rotzooi er is? Hoeveel schrijvers muurtjes van bordkarton neerzetten en één keer duwen met hun kippengewichtje en poef, daar is hun muurtje al gevallen en het boek klaar. Wat zou het niet verrukkelijk zijn om van tevoren eens beter ingelicht te worden over de ware inzet van de schrijver, over de werkelijke motieven en overwegingen, en dan het boek als onherleidbaar ‘gevolg’ van die inzet, motivatie en overweging te wegen. En zie ik niet dat dit, onder zware omstandigheden nog steeds gebeurt? U neemt hoestend een slok water uit het glas dat ik voor alle zekerheid maar vast voor ons allebei heb klaargezet. U verliest uw zelfbeheersing, sproeit in de rondte. Voortaan wenst u alleen het boek, en niet meer lastigvallen met de hele aanloop ernaartoe, die kop van die auteur op alle pagina’s, die auteur zo groot op posters dat je ‘s nachts in je slaap door het beeld wordt achtervolgd, die auteur als meningenspuit, die auteur met zijn of haar verleden, die auteur in een leuk outfitje in alweer een glamourblad, die auteur als bitterste criticus van werk van andere auteurs, die auteur in de kroeg, die auteur als narretje, die auteur als kwijnende spookverschijning met die blik van ik-klaag-aan, die auteur hier en daar en overal, als een klevende zwam.
Een krachtige overtuiging wenst u voortaan alleen nog uit de tekst te destilleren, niet er later als een kreukelige bijsluiter nog eens opgeplakt. Heb ik wel enig idee van uw inzet?
U heeft gelijk.
Zoals we ook niet overal in spelletjes, programmaatjes, quizjes, achterpagina’s, magazines geconfronteerd willen worden met elkaars lijfelijke aanwezigheid, hoofden, handen, haren, geur, verkeerde broeken, slobberige truien, mislukte kapsels. En we elkaars tientallen argumenten begrijpen waarom het toch niet erg is, juist wel goed, passend in deze tijd, en nou ja omdat we mensen… winkeltje… ijdelheid… moeten leven. En de onkreukbaren gaan maar ergens anders aan een andere tafel hun onbuigzame moraal bewieroken, dat wij als schrijvers, badend in aandacht en in het licht van een studiolamp moeten beseffen dat wij minder zijn, altijd zwakker, altijd stompzinniger, altijd noodzakelijk onbenulliger dan ons beste werk. Dat jullie als recensent, gevleid en trots op de bereikte positie, jullie mening glanzend uitvergroot op een opvallende plaats, moeten beseffen dat jullie altijd kleiner, altijd afgeleider, altijd pas echt belangrijk kunnen zijn als jullie stem er één is (misschien de zuiverste) in een koor van stemmen.
U weet net zo goed als ik dat de macht van auteurs en recensenten de laatste decennia is gegroeid, maar dat de macht van boek en kritiek is afgenomen. Daarom worden sommigen van u ook steeds agressiever prescriptiever, u leeft van en met ons. Vallen wij, dan valt u mee.
Het is niet onmogelijk of ondenkbaar dat boekverkopers, jury’s, commissies er op een dag werkelijk in slagen uw mening of oordeel uit de openbaarheid te drukken. Dat zou moord zijn, en alleen te verdragen als we er zeker van kunnen zijn dat daarmee niet onze best mogelijke lezers zijn omgebracht.
Alleen in die hoedanigheid hebben we u werkelijk nodig.

Wat is de rol van een literair tijdschrift in de anti-racismebeweging? We zijn in gesprek en werken eraan. Misschien is het simpelweg: veel lezen, erkennen, schrijven en een podium bieden. Vandaag herlezen we Daan Stoffelsens stuk over Teju Cole.

*

Hij is geestig, intelligent, fel: de gedroomde publieke intellectueel. Ik schudde vrijdagmiddag in Spui25 Teju Cole’s hand, en luisterde. Over racisme, over de ondervertegenwoordiging van vrouwen, over smaak en cultuur, over hoe je over de tactics van zwarte activisten van mening kunt verschillen en over white privilege / supremacy. Interessant, maar ook ongemakkelijk. En ongemak leidde, bij mij althans, tot een gevoel van onmacht. Ik heb er al wel over geschreven, maar mijn macht is beperkt tot lezen, kijken, schrijven. Wel leerde ik, die middag en avond, dat verder kijken dan je neus lang is, kan helpen. Bij dezen: welke nieuwe (literaire) stemmen moet ik lezen, welke moeten een podium krijgen in De Revisor? [In 2016 werd voor de beste inzending de fles rode wijn in het vooruitzicht gesteld die Stoffelsen kreeg voor zijn praatje. – red.]

(Plus: mijn praatje en zeven aantekeningen.)

  1. Coles Spui25-lezing was ijzersterk (hij is hier terug te kijken en terug te lezen bij De Groene Amsterdammer). Hij gaf zijn eigen interpretatie bij een prachtig koningsmasker uit Ife (hedendaags Nigeria), beschreef de eurocentrische receptie ervan, Bellows uitspraken over de ‘Tolstoy of the Zulu’s’, diens uitspraken in zijn Nobelprijsrede, en toonde zich in het slot evenzeer activist als kunsthistoricus. Dat is de mildere Cole, die ook in Nooit meer slapen geïnterviewd werd. Deze week in De Groene Amsterdammer. Zie ook mijn recensies van Coles boeken, fragmenten en vertalerstoelichting bij Athenaeum.nl.
  2. Voor het gesprek met Stephan Sanders volstaat het mijn praatje hieronder en dat van Quinsy Gario na elkaar te lezen; het ging bij hem alleen over Coles essay ‘Black Body’ (alsof er geen lezing was geweest, alsof Vertrouwde en vreemde dingen niet vijftig essays bevat), en, na een ingreep van een goed geïnformeerde Cole, over racisme in Nederland.
  3. Gario’s kritiek is zinnig, en werd bevlogen uitgesproken, al geloof ik dat ik blij ben dat De Groene Amsterdammer het oneens met zichzelf kan zijn.
  4. Net als Gario werd ik niet betaald voor mijn verhaal, het was ‘free intellectual labor’ met de kans een idool te ontmoeten en zichtbaar te zijn in een relevant netwerk. Maar de kwestie dat de culturele en journalistieke infrastructuur jonge makers en stagiaires slecht of niet betaalt is hoogstens complementair aan Gario’s klacht dat zwarte makers geen plek krijgen in die infrastructuur – het doet er niet aan af. Het gaat niet om Gario of Stoffelsen, maar om het feit dat er al heel veel witte mannen beeld- en woordbepalend zijn.
  5. Inderdaad, mannen. Schuldig. Maar we werken eraan.

    Luister naar De Revisor

    Programma’s van De Revisor

    Archieven

    Rubrieken